ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਈ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ, ਅਟੱਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਈ ਉਸਨੂੰ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ, ਅਸਥਿਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਿਰਾਕਾਰ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਜਾਣਿਆ। ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਲਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਉਸਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ, ਦਿੱਖੀ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਧੁਨੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦੱਸਿਆ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਉਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸਨੂੰ ਗਿਆਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਚੇਤਨਾ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਉਹ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਅਗੋਚਰ, ਅਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਆਖਿਆ, ਹੋਰ ਨੇ ਆਖਿਆ ਉਹ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਦੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਦੀ ਮੂੰਹ ਮੂੜੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦਾ ਇਹ ਬੰਧਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਣ, 'ਮੈਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਕੋਈ ਮਨਸਿਕ, ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ, ਸੁਖਮ ਜਾਂ ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ। ਨਾਂ ਸਮਾਂ, ਨਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ, ਨਾਂ ਗਿਆਨ, ਨਾਂ ਕਿਸਮਤ, ਨਾਂ ਮੋਹ, ਨਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ—ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦੇ। ਉਸਨੂੰ ਨਾਂ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ, ਨਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ, ਨਾਂ ਭੋਗ, ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਕਿਤ ਸੰਸਕਾਰ, ਨਾਂ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ। ਉਹ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਨਾਂ ਕੋਈ ਕਰਤਾ, ਨਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਨਾਂ ਅੰਤ, ਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ। ਉਸ ਲਈ ਨਾਂ ਕਰਮ, ਨਾਂ ਸਾਧਨ, ਨਾਂ ਵਿਸ਼ਾ, ਨਾਂ ਫਲ। ਉਹ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਿੱਤਰ, ਨਾਂ ਵੈਰੀ, ਨਾਂ ਮਾਲਕ, ਨਾਂ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਂ ਅਧਿਆਪਕ, ਨਾਂ ਰਾਖਾ, ਨਾਂ ਉੱਚਾ, ਨਾਂ ਬਰਾਬਰ। ਉਸਨੂੰ ਨਾਂ ਜਨਮ, ਨਾਂ ਮੌਤ, ਨਾਂ ਇੱਛਿਤ, ਨਾਂ ਅਨਿਛਿਤ, ਨਾਂ ਹੁਕਮ, ਨਾਂ ਮਨਾਹੀ, ਨਾਂ ਮੋਖ, ਨਾਂ ਬੰਧਨ। ਕੋਈ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਉਸ ਲਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਹੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਹੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਅਚਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਪਦਾਰਥ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਸਰਵ', ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਸ਼ਰਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪਰਮ, ਮਹਾਪੁਰਖ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਸਰਵ-ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਈਸ਼ਾਨ, ਪਿਨਾਕ ਧਾਰੀ, ਬਲਦੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਏਕ ਰੁਦ੍ਰ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪੁਰਖ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਨਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀ ਨੋਕ ਵਰਗਾ ਨਿਕਾ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੋਚੋ; ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਾਲ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਲਾਲ ਤੇ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ। ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਤਰਦਾ, ਨੀਲਾ ਗਲ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਭਿਆਨਕ, ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਮਰ, ਤੇ ਨਾਸ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਮੌਤ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਪ੍ਰਗਟੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਤੁੱਲਤਾ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਸਰਤਾਜ ਹੈ। ਹਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਦੇਵ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ; ਉਸਦਾ ਗਿਆਨ ਅਦੁੱਤੀਯ ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬੇਮਿਸਾਲ, ਆਨੰਦ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਤਾਕਤ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸ਼ਕਤੀ, ਧੀਰਜ, ਦਇਆ—ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਅਤੁੱਲ ਹੈ। ਜੋ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਨਹੀਂ; ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਫਲ—ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ। 'ਓਮ' ਉਚਾਰਣਯੋਗ ਨਾਮ ਹੈ ਸ਼ਿਵ ਦਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ; 'ਸ਼ਿਵ', 'ਰੁਦ੍ਰ' ਆਦਿਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚੋਂ 'ਓਮ' ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। 'ਓਮ' ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜਪ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ 'ਓਮ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਰਥ ਤੇ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: 'ਅ', 'ਉ', 'ਮ' ਅਤੇ ਨਾਦ। 'ਅ' ਰਿਗਵੇਦ, 'ਉ' ਯਜੁਰਵੇਦ, 'ਮ' ਸਾਮ, ਤੇ ਨਾਦ ਅਥਰਵਣ ਹੈ। 'ਅ' ਮਹਾਂ ਬੀਜ, ਰਜਸ, ਚੌਹਾਂ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ; 'ਉ' ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਗਰਭ, ਸਤਵ, ਤੇ ਪਾਲਕ ਹਰੀ; 'ਮ' ਪੁਰਖ, ਬੀਜ, ਤਮਸ, ਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹਰਾ; ਨਾਦ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਰਧ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਕੋਈ ਛੋਟਾ, ਨਾਂ ਵੱਡਾ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣੀ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਅਦੁੱਤੀਯ ਹੈ; ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ।