ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜੋਕੇ, ਅਜਨਮਾ, ਸਰਵ-ਸੁਤੰਤਰ, ਅਤੇ ਸਰਵ-ਸਰਵਣੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਰਚਨਹਾਰ, ਰਾਜਾ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੈਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਤੱਖ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਚਨਹਾਰ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਕਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕੋਸ्मिक ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਆਤਮਾ। ਕਵੀ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯੰਤਾ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ, ਚਮਕ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਦੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਮਾਤਾ, ਮਾਪ, ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਵਿਸ਼ੇ, ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਗਰਤ, ਸੁਪਨ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦਾ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਉਪਰ; ਕੁਝ ਨਿਰਗੁਣ, ਹੋਰ ਸਗੁਣ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਬੰਨਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਅਬੰਨਿਆ; ਕੁਝ ਸਰਵ-ਸੁਤੰਤਰ, ਹੋਰ ਅਸੁਤੰਤਰ। ਕੁਝ ਭਯੰਕਰ, ਹੋਰ ਮ੍ਰਦੂ; ਕੁਝ ਜੁੜਿਆ, ਹੋਰ ਅਜੁੜਿਆ। ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ, ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਯਾਵਾਨ; ਕੁਝ ਨਿਰ-ਇੰਦ੍ਰੀ, ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਾਨ। ਕੁਝ ਸਥਿਰ, ਹੋਰ ਅਸਥਿਰ; ਕੁਝ ਨਿਰ-ਆਕਾਰ, ਹੋਰ ਆਕਾਰ-ਵਾਨ। ਕੁਝ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼; ਕੁਝ ਉਚਾਰਣਯੋਗ, ਹੋਰ ਅਨੁਚਾਰਣਯੋਗ; ਕੁਝ ਧੁਨੀ-ਸਵਭਾਵ, ਹੋਰ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਕੁਝ ਚਿੰਤਨ-ਸਵਭਾਵ, ਹੋਰ ਚਿੰਤਨ-ਰਹਿਤ; ਕੁਝ ਗਿਆਨ, ਹੋਰ ਚੇਤਨਾ। ਕੁਝ ਜਾਣਣਯੋਗ, ਹੋਰ ਅਜਾਣਣਯੋਗ; ਕੁਝ ਪਰਮ, ਹੋਰ ਪਰ-ਵਿਅਤਿ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਨਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਨਾ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮ-ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮ-ਕਾਰਨ, ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੇ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੀ ਧੂਰੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨੀ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੰਨ੍ਹ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਅਣੂ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਹੰਕਾਰ-ਸਵਭਾਵ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਨਾ ਮਨ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ, ਨਾ ਚੇਤਨਾ ਦਾ, ਨਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ; ਨਾ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ, ਨਾ ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦਾ; ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਗਾਂ, ਨਾ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਭਾਗ, ਨਾ ਲਗਾਵਟ, ਨਾ ਵੈਰ—ਇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਅਨੰਤ ਚਮਕਦੇ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਲਗਾਵਟ, ਨਾ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਨਾ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ; ਨਾ ਇਰਾਦਾ, ਨਾ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਪਾਂ, ਨਾ ਭੋਗ, ਨਾ ਭੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਪਾਂ, ਨਾ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ। ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕਾਰਨ, ਨਾ ਕਰਤਾ, ਨਾ ਸ਼ੁਰੂ, ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਮੱਧ; ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਸਾਧਨ, ਨਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਨਾ ਫਲ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਦੋਸਤ, ਨਾ ਦੁਸ਼ਮਣ; ਨਾ ਨਿਯੰਤਾ, ਨਾ ਪ੍ਰੇਰਕ; ਨਾ ਮਾਲਕ, ਨਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਨਾ ਰਖਵਾਲਾ; ਨਾ ਉੱਚਾ, ਨਾ ਬਰਾਬਰ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਜਨਮ, ਨਾ ਮੌਤ; ਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਅਚਾਹੀਦਾ; ਨਾ ਆਗਿਆ, ਨਾ ਮਨਾਹੀ; ਨਾ ਮੁਕਤੀ, ਨਾ ਬੰਨ੍ਹ। ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ, ਸਦਾ ਸ਼ੁਭ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਪਰਮ-ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਜਗਤ, ਚਲ-ਅਚਲ, ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਰਵਾ—ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ—ਕਹਿੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਕੋਈ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਰਵਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪਰਮ, ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼, ਸੋਨੇ-ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਭਾਗ-ਯੋਗ, ਸੋਨੇ-ਪਤੀ, ਰਾਜਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਈਸ਼ਾਨ, ਪਿਨਾਕ-ਧਾਰੀ, ਬੈਲ-ਸਵਾਰੀ, ਇਕ ਰੁਦ੍ਰ, ਪਰਮ-ਬ੍ਰਹਮ, ਪੁਰੁਸ਼, ਕਾਲਾ ਤੇ ਪੀਲਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨੌਜਵਾਨ ਘਾਹ ਦੀ ਨੋਕ ਵਰਗਾ ਛੋਟਾ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ; ਸੋਨੇ-ਵਾਲ, ਕਮਲ-ਅੱਖ, ਲਾਲ ਤੇ ਤਾਮਰ। ਉਹ ਦੇਵ, ਜੋ ਉਤਰਦਾ ਹੈ, ਮ੍ਰਦੂ, ਨੀਲਾ-ਗਲ, ਸੋਨੇ-ਰੰਗ, ਸ਼ਾਂਤ, ਭਯੰਕਰ, ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਮਰ, ਅਤੇ ਅਲੋੜ। ਉਹ ਪਰਮ-ਪੁਰੁਸ਼, ਭਾਗ-ਯੋਗ, ਮੌਤ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਅਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਪ੍ਰਤੱਖਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਤਿ-ਉੱਤਮ ਸਵਭਾਵਤਾ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ, ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਨਵੀਂ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਨੁਪਮ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੁਲ ਅਤੇ ਅਨੰਤ; ਉਸ ਦੀ ਸਵ-ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਰਵ-ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਬੇਮਿਸਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਆਨੰਦ ਪਰਮ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਚਮਕ, ਤਾਕਤ, ਧੀਰਜ, ਅਤੇ ਦਇਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ। ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਫਲ—ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ।