ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮ ਇਸ਼ਵਰ ਹਨ ਜੋ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਸ਼ਵਰ ਵੀ ਹਨ, ਅਨਸ਼ਵਰ ਵੀ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਅਨਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੀ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਨਸ਼ਵਰ-ਅਨਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹਨ; ਉਹ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਕਾਰਣ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਜਾਤੀ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; 'ਵਿਅਕਤੀ' ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼, ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਹੀ 'ਸਭਾਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ 'ਕਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਨ' ਜਾਂ 'ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਅਕਤ ਤੱਤ ਤੇਈ (23) ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹੀ ਨਿਯੰਤਾ, ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਉਪਜ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਣ, ਸਵੈ-ਸੰਪੂਰਨ ਤੇ ਅਜਨਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼, ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਨਿਯੰਤਾ ਅਤੇ ਰਚਨਹਾਰ — ਮਹੇਸ਼ਵਰ — ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਕਵਿ-ਮੁਨੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅੰਤਰੀਅਮੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤੀਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਉਹਨੂੰ ਬੁੱਧੀ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਗ ਉਹਨੂੰ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮ੍ਰਿਦੁ (ਨਰਮ) ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਉਹਨੂੰ ਮਾਂ, ਮਾਪ, ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਵਿਸ਼ਾ, ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਉਹਨੂੰ ਜਾਗਰਤ, ਸੁਪਨ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ, ਹੋਰ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਉਪਰਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ, ਕੋਈ ਗੁਣ-ਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਨਹੀਂ; ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ, ਕੋਈ ਅਸੁਤੰਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਭਿਆਨਕ, ਹੋਰ ਮ੍ਰਿਦੁ (ਨਰਮ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੋਈ ਲਗਨ ਵਾਲਾ, ਹੋਰ ਅਲਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ, ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਯਾਵਾਨ; ਕੋਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਅਚਲ, ਹੋਰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ; ਕੋਈ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਹੋਰ ਸਾਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਕੋਈ ਵਚਨਯੋਗ, ਹੋਰ ਅਵਚਨਯੋਗ; ਕੋਈ ਨਾਦ-ਸਵਰੂਪ, ਹੋਰ ਨਾਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਮਨ ਦਾ ਬਣਿਆ, ਹੋਰ ਮਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਕੋਈ ਗਿਆਨ, ਹੋਰ ਚੇਤਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਜਾਣਣਯੋਗ, ਹੋਰ ਅਜਾਣਣਯੋਗ; ਕੋਈ ਪਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਦੂਜਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੰਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਨਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਤਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਮਿਹਨਤ ਦੇ, ਸ਼ਿਵ — ਅੰਤਿਮ ਕਾਰਣ — ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੀ ਮੋਹਰੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨੀ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਮਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਜੋ ਬੰਧਨਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਾਇਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਕੋਈ ਮਨ ਦੀ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਸੂਕਸ਼ਮ ਜਾਂ ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਬੰਧਨਤਾ ਹੈ। ਨਾ ਸਮਾਂ, ਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀਆਂ, ਨਾ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਭਾਗ, ਨਾ ਮੋਹ-ਵੈਰ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੰਭੂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਾਸਨਾ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ, ਭੋਗਾਂ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜੇ। ਉਹਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਣ, ਕਰਤਾ, ਆਰੰਭ, ਅੰਤ ਜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਸਾਧਨ, ਨਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਨਾ ਫਲ ਉਸ ਲਈ ਹਨ। ਨਾ ਉਹਦਾ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਵੈਰੀ, ਨਾ ਨਿਯੰਤਾ, ਨਾ ਪ੍ਰੇਰਕ; ਨਾ ਮਾਲਕ, ਨਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਨਾ ਰੱਖਿਆਕਾਰ, ਨਾ ਉੱਚਾ, ਨਾ ਬਰਾਬਰ। ਉਹਦਾ ਨਾ ਜਨਮ, ਨਾ ਮੌਤ, ਨਾ ਇੱਛਤ, ਨਾ ਅਨਿਛਤ; ਨਾ ਆਗਿਆ, ਨਾ ਮਨਾਹੀ, ਨਾ ਮੋਖ, ਨਾ ਬੰਧਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਸਾਰਾ ਸ਼ੁਭਤਾ ਸਦਾ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ 'ਅਚਲ' ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੂਰਾ ਜਗਤ, ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ, ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਸਰਵ-ਸਰੂਪ' ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ — ਸਰਵਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪਰਮ, ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼, ਸੁਵਰਨ-ਭੁਜਾ, ਭਗਵਾਨ, ਸੁਵਰਨ-ਪਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ।