ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਬਲਵਾਨੀ ਰੋਕ ਕਾਰਨ ਫਲ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਭਗਤ ਲਈ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਜਗਤ—ਜੋ ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹੀ ਰੂਪਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਜੀਵ ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਹੇ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ਜ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜਦੋਂ ਪਰਮ, ਅਟੁੱਟ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਇੱਕ ਨੂੰ ਹੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦਾ ਨੀਵਾਂ ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਵੀ, ਜਿਸਦੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਨੀਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮਣ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਾਨ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਵਾਧਾ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰਥੀ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਰੂਪਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਅਚੇਤਨਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ, ਜੋ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੂਪਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲ ਕੇ ਸਮਝਣ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਸਮਝ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਤੱਤ ਭੇਦ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਹੈ; ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ 'ਅਭਾਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ 'ਭਾਵ' ਅਤੇ 'ਅਭਾਵ' ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸਵੰਤ ਵੀ ਹੈ, ਅਨਾਸਵੰਤ ਵੀ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ; ਜੋ ਅਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੱਲ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਪਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਮੂਹਕ ਵੀ ਹਨ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵੀ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਪਰਮ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਉਹ ਸਮੂਹਕ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਕਾਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਮੂਹਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਰਗ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਵਰਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 'ਵਿਅਕਤੀ' ਵੱਖਰਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਵਰਗ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਵਰਗ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਵਰਗ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼, ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਤੱਤ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨੈਸਰਗਿਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਖੇਤ੍ਰਜ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਅਕਤ ਤੇਈ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਕਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਇੱਕੋ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਰਾਜਾ, ਰਚਨਹਾਰ, ਆਰੰਭਕ ਅਤੇ ਲੀਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਉਪਜਾਉ ਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਕਾਰਨ, ਆਪੇਸਵੈਮੀ ਤੇ ਅਜਨਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼, ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਸਰੂਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਸੁਆਮੀ ਅਤੇ ਰਚਨਹਾਰ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੇ ਹਿਰਣਯਗਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹਿਰਣਯਗਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਰਾਟ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਉਹਨੂੰ ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਕੋਮਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਉਹਨੂੰ ਮਾਂ, ਮਾਪ, ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਕਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਉਹਨੂੰ ਜਾਗਰਤ, ਸੁਪਨ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ, ਹੋਰ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕੁਝ ਨਿਰਗੁਣ, ਕੁਝ ਸਗੁਣ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਹੋਰ ਅਬੰਨ੍ਹਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ, ਹੋਰ ਅਸੁਤੰਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਭਿਆਨਕ, ਹੋਰ ਕੋਮਲ; ਕੁਝ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਹੋਰ ਅਲੱਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ, ਹੋਰ ਕ੍ਰਿਯਾਵਾਨ; ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ, ਹੋਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਸਥਿਰ, ਹੋਰ ਅਸਥਿਰ; ਕੁਝ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਹੋਰ ਸਾਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਹੋਰ ਦਰਿਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਵਿਆਖਿਆਯੋਗ, ਹੋਰ ਅਵਿਆਖਿਆਯੋਗ; ਕੁਝ ਧੁਨੀ ਸਰੂਪ, ਹੋਰ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਬਣਿਆ, ਹੋਰ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਕੁਝ ਗਿਆਨ, ਹੋਰ ਚੇਤਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਹਨੂੰ ਜਾਣਯੋਗ, ਹੋਰ ਅਜਾਣਯੋਗ; ਕੁਝ ਪਰਮ, ਹੋਰ ਦੂਜਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਅਖਿਆਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਔਖੇ ਦੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਪਰਮ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੱਕਰ ਦੀ ਅੱਡੀ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨੀ ਪਾਪ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਣੂ ਜੀਵ ਦੀ ਬੰਧਨਤਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਕੋਈ ਮਨ ਦਾ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਚੇਤਨਾ ਦਾ, ਨਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦਾ; ਨਾ ਹੀ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦਾ, ਨਾ ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦਾ—ਕਦੇ ਨਹੀਂ।