ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁਆਸ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਥੇ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭ ਹਣੇਰਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੁੰਭਾਰ ਬਿਨਾ ਦਾਗ ਦੇ ਮੂੰਹ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਸਰਪ ਦੇ ਡੰਸੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਰਮ ਅਤੇ ਅਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਵਰੂਪਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਪਤਤਾ ਸਮੇਤ, ਇਸ ਲਈ ਦੱਸੀ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਯੋਗਯ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ ਦੇ ਭਗਤ ਹੈਂ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਜਿਹਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣੀ ਜੋ ਉੱਤਮ initiated ਨਾ ਹੋਣ, ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਨਾ ਹੋਣ ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਵਲੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਣ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਮਹਿਮਾ ਯੋਗਯ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਵਸਾਗਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਹੋਰ ਵਧ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਰੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੋਸਤ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਗਿਆਨ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਅੰਬਿਕਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵਲ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਵੇ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਫਲ ਰੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਜਿਹੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਹੇ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ਜ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮ, ਅਦਵੈਤ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਇੱਕ ਨੂੰ ਹੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਧਮ ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚਾ ਵੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਅਧਮ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਾਲਕ ਹਨ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਅਚੇਤਨਤਾ; ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਜੋ ਪਰਮਗੁਰੂ ਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗਲਤ ਸਮਝਣਾ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਣਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਜੋ ਤੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ 'ਅ-ਸਤ' (ਅਸੱਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ 'ਸਤ ਅਤੇ ਅਸੱਤ' ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸਵੰਤ ਵੀ ਹੈ, ਅਨਾਸਵੰਤ ਵੀ, ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ; ਅਨਾਸਵੰਤ ਨੂੰ ਅਵਿਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਰਮ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਮੂਹਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਰਮ ਕਾਰਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਮੂਹਕ ਨੂੰ ਅਵਿਆਕਤ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜੋ ਕਾਰਨ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਮੂਹਕ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਜਾਤੀ' ਹੈ; 'ਵਿਅਕਤੀ' ਵੱਖਰੀ ਸੂਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼, ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ 'ਸਵਭਾਵ' ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ 'ਖੇਤਰਜ੍ਞ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਅਕਤ ਤੇਇਸ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਕਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪਰਿਨਾਮਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਨਿਯੰਤਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਉਪਜ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਕਾਰਨ, ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਅਜਨਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼, ਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਨਿਯੰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਅਤੇ ਪਾਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਮਲ ਜਾਂ ਮਾਤਾ, ਮਾਪ, ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਵਿਸ਼ਯ, ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਹੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਗਰਤ, ਸੁਪਨ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਅਵਸਥਾ, ਕੁਝ ਚੌਥੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕੁਝ ਨਿਰਗੁਣ, ਕੁਝ ਸਗੁਣ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਨਹੀਂ; ਕੁਝ ਸੁਤੰਤਰ, ਕੁਝ ਅਸੁਤੰਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਭਯਾਨਕ, ਹੋਰ ਕੋਮਲ, ਕੁਝ ਲਗਨ ਵਾਲਾ, ਹੋਰ ਅਲੱਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਅਕਰਤਾ, ਹੋਰ ਕਰਤਾ; ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕੁਝ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਭ ਰੂਪਾਂ, ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪਾਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਮੂਲ, ਪਰਮ, ਨਿਯੰਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਹਨ।