ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਮਹਾਂਤਮਾ ਸਤਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਅਜਿਹੀ ਵਹੀ: ਜੋ ਕੁਝ ਸਰਵੋਚ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨੈਤਿਕ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਾਲੇ ਜਨ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੋਅ ਘਰ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਰਵੋਚ ਗਿਆਨ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਘਾਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ ਤੱਕ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਅਸਧਾਰਣ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਹਰ ਚੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਜਨ, ਨਮਸਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨਯੋਗ ਹਨ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਸਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਿਆਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਤਾਂ ਸਭ ਮਹਾਨ ਜਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਲੇ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਮਹਿਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਸਰਵੋਚ, ਅਭੌਤਿਕ ਤੇ ਲੁਕਿਆ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਅਭੌਤਿਕ ਮਹਿਮਾ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ, ਮਨ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਸਰਾ, ਇਹੀ ਸਰਵੋਚ ਲਕੜ, ਤੇ ਇਹੀ ਸਰਵੋਚ ਸੀਮਾ ਹੈ—ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਇੱਥੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਦਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੰਭਾਰ ਘੜੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਿਰੀ ਖਾਮੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉੱਦਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜਹਿਰ ਦੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡਸੇ ਹੋਏ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਦਾਇਨੀ ਦਵਾਈ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਦੋਵਾਂ—ਸਰਵੋਚ ਤੇ ਗੈਰ-ਸਰਵੋਚ—ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਵਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਰਵੋਚ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਾਜ ਵੀ, ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਯੋਗਯ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਦੇ ਭਗਤ ਹੈਂ। ਵੈਦਿਕ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਸੇ ਅਣਦਿੱਖੇ, ਅਣ-ਸ਼ੈਵ, ਜਾਂ ਅਭਕਤ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਉੱਚ ਨੈਤਿਕ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਯੋਗਯ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਾਰ ਹੋਰ ਪਾਠ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਪਾਪ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਰੀ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਬਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਿਤ੍ਰ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੈਵ ਗਿਆਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਅੰਬਿਕਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਲਈ ਸਰਵੋਚ ਭਗਤੀ—ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੱਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਭਗਤ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪਾਉਣਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਚਲ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਬੰਧਨਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਹੇ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ੀ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਰਵੋਚ, ਅਟੁੱਟ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਕੇ, ਉਸੇ ਇਕ ਨੂੰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨੀਵਾਂ ਤੇ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਦੇਵ, ਨਾ ਆਰੰਭ ਤੇ ਨਾ ਅੰਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ। ਨੀਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਆਦਿ ਤੇ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਜਾਂ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਾਲਕ—ਕੁਝ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਗੈਰ-ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਰਵੋਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਗਲਤ ਸਮਝ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਾਸਤਵਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਫ਼ਰਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ 'ਅਸਤੀ' ਵੈਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਸਤੀ ਤੇ ਨਾਸਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ ਦੋਵਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਵੀ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ; ਅਨਾਸਵੰਤ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਮੂਹ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ, ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਕਾਰਨ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋ ਰੂਪ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਸਰਵੋਚ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜੋ ਕਾਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਮੂਹ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਾਤ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਦਾ ਸਰੂਪ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ 'ਜਾਤ' ਹੈ; 'ਵਿਅਕਤੀਕ' ਵਿਅਕਤੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੂਹ ਤੇ ਜਾਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜਾਤ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਵੱਡਾ ਦੇਵ ਜਾਤ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਕ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਪੁਰੁਸ਼, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਨੈਚਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਤੇਈ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹੈ; ਸਮਾ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਪਰਿਨਾਮਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰਵੋਚ ਮਹਿਮਾ, ਰਾਜ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਸਤਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਹੀ।