ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਆਜ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਸੁਭਾਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਮਹਾਨ ਜਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ। ਸਭ ਰਸਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮਹਾਦੇਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਰਸ ਨੂੰ ਚੱਖਣ ਵਾਲੇ ਖੁਦ ਸ਼ਿਵ ਹਨ। ਪਿਆਰ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਗਿਰਿਜਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਗੀਰੀਸ਼ਾ ਹਨ। ਸੋਚਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਤੇ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਸਮਝਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਭਵਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿਅਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਢੋਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ, ਸੋਮ-ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਖੁਦ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਪਿਨਾਕੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅੰਬਿਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਿਅਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਮ੍ਰਿਤਯੁਨਜੈ, ਖੁਦ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਦਿਨ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਰਾਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਅਤਮਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਨਾਰਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਦਰਖ਼ਤ ਬਲਧ-ਧਵਜ ਧਾਰੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਬੇਲ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰਿਅਤਮਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਮਣੀ ਸਾਰੇ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਪ੍ਰਿਅਤਮਾ ਵਾਹਕ ਹੈ; ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਅਰਥ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਧਾਰੀ ਸੁਆਮੀ ਵਾਹਕ ਹਨ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਉੱਤਮ, ਪਵਿੱਤਰ, ਧਰਮਿਕ, ਜਾਂ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲਉ ਘਰ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਘਾਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇਪਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਭਲਾਈਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਜਣਯੋਗ, ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ, ਤੇ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਹ ਗੁਹਿਆਤਮ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਮਹਿਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਗੁਪਤ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵੋਚ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਤੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਬੋਲੀ, ਮਨ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਲਕੜੀ, ਉਹੀ ਸਰਵੋਚ ਮੰਜ਼ਿਲ—ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਦਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੀਏ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਿਰਵਿਘਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਪ ਦੇ ਡੰਸੇ ਹੋਏ ਲਈ ਜੀਵਨ-ਦਾਇਕ ਔਖਧੀ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਪਰਮ ਤੇ ਅਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਰਮ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਇਹ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲਤਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਵੀ, ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਯੋਗ੍ਯ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹੈਂ। ਪਰ ਵੇਦ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਅਜਿਹਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੋ ਜੋ ਅਦੀਕਸ਼ਿਤ, ਅਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੱਸੋ ਜੋ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇਹ ਮਹਿਮਾ ਯੋਗ੍ਯ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਬਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਿੱਤਰ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਸੱਚ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਸ਼ਿਵ, ਅੰਬਿਕਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਤੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਹੈ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕਰਕੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਅਜਿਹੇ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ। ਸਮਝੋ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਚੱਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਹੇ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ੀ, ਜਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਮ, ਅਭੇਦ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਇੱਕ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਨੀਵਾਂ ਰੂਪ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਵੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਆਦਿ ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਨੀਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦਰਿਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਤੇ ਮਾਲਕ ਹੈ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਚੇਤਨਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਅਚੇਤਨਤਾ; ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਗਲਤ ਸਮਝ, ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਭ੍ਰਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਸਤੂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਭੇਦ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਅਸਤਿਤਵ-ਰਹਿਤ' ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।