ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜੋ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਹੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਹਰ ਚੀਜ਼—ਚਾਹੇ ਹਿਲਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਡੋਲ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਕਲਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਉੱਚਤਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਥਿਰ ਤੇ ਚਲਾਇਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਸਦਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਇੱਛਾ—ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਤੇ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਾਰੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ, ਜੋ ਆਖਦੀ ਹੈ: "ਇਹ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਫਲ, ਉਪਕਰਣ, ਕਾਰਣ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਕ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੀ ਰਚ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵਿਚ ਹਨ, ਉਹ 'ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਕਤ ਤੇ ਸ਼ੈਵ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਨਮ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਵ ਤੇ ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਚਲਾਇਤ ਤੇ ਅਚਲ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੁਰਖ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਨਰ ਤੇ ਨਾਰੀ ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ 'ਸ਼ਿਵ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ (ਸ਼ਕਤੀ) 'ਸ਼ਿਵਾ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ 'ਸਦਾਸ਼ਿਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ 'ਮਨੋਨਮਨੀ' ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਇਆ ਹਨ। ਪੁਰਖ ਪਰਮਪੁਰਖ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪਰਮ ਇਸਤਰੀ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ। ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਸ਼ੰਭੂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਮਹੇਂਦਰ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਚੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਸੁਵਾਹਾ ਸ਼ਰਵ ਦੀ ਅਰਧਾਂਗੀਨੀ ਹੈ। ਯਮ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਵੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਨਿਰ੍ਰਤੀ ਭਗਵਾਨ ਹਨ, ਨੈਰ੍ਰਿਤੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਧੀ। ਵਰੁਣ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਰੁਣੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਧੀ। ਵਾਯੂ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਮਨੋਹਰ ਹਨ। ਯਕਸ਼ ਯਗ ਦੇ ਸੀਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਰਿੱਧਿ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੋ ਕਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹਨ, ਰੋਹਣੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਈਸ਼ਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਇਸਤਰੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਹੈ। ਅਨੰਤ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ, ਅਨੰਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਵੀ ਅਨੰਤ ਹੈ। ਕਾਲਾਗਨੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਕਾਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਖ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਨੁ, ਸ਼ੰਭੂ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਹੈ। ਦਕਸ਼ ਮਹਾਦੇਵ ਹਨ, ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਹੈ। ਰੁਚਿ ਭਵ ਹਨ, ਭਵਾਨੀ ਨੂੰ ਅਕੂਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਗਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੀਆਂ; ਖਿਆਤੀ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਮਾਰੀਚੀ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਸੰਭੂਤੀ ਸ਼ਰਵ ਦੀ ਪਿਆਰੀ। ਗੰਗਾਧਰ ਨੂੰ ਅੰਗੀਰਸ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਉਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪੁਲਸਤਿਆ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੀਤੀ ਪਿਨਾਕੀ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਪੁਲਹ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਵਧਾਰੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਯਗ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪ ਹੀ ਯਗ ਹੈ, ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਨਹੀਂ, ਉਮਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਅਨਸੂਯਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਯਪ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਹੈ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਮਨਮਥਾ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ; ਦੇਵੀ ਅਰੁੰਧਤੀ ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ; ਸਾਰੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਭੋਗੀ ਹਨ; ਉੱਚਤਮ ਦੇਵੀ ਭੋਗ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਉਮਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਰਬ-ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਵਚਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਸੁਆਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮਹਾਦੇਵੀ ਹੈ, ਸੁਆਦ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਸਨੇਹ ਦਾ ਸਰੂਪ ਗਿਰਿਜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਗਿਰੀਸ਼ ਹੈ। ਸੋਚਿਆ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਸਦਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਸਰਬ-ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਭਵ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਪਿਨਾਕੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣਤਾ ਅੰਬਿਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਣੀ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂਤਕਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਖੇਤਰਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਮ੍ਰਿਤਿਉ-ਨਾਸਕ ਸੁਆਮੀ ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਦਿਨ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਰਾਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਸੁਆਮੀ ਹੈ; ਤਟ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਰੁੱਖ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜੀ ਦੇਵਤਾ ਹੈ; ਲਤਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਨਾਥ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਮਾ ਸਾਰੀ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ-ਜਾਲ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਰੀ ਅਰਥ-ਸਭਾਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਦੇਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੁਆਮੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਭਵ ਤੇ ਭਵਾਨੀ, ਦੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ।