ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਬਣਨ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਤੇਲ ਦੇ ਤਿਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਂਗ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਦੋਂ ਚਲਾਈ ਗਈ, ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਨਾਦ ਤੋਂ ਬਿੰਦੂ ਜਨਮਿਆ, ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ, ਉਸ ਤੋਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਵਾਕ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਾਗੀਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਨੰਤ ਸਰਵਪ੍ਰਵਾਹ ਦੁਆਰਾ, ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਮਾਂ, ਨਿਯਤੀ, ਸੀਮਾ, ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਮੋਹ ਅਤੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਹੀ ਅਵਿਆਕਤ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸੀ; ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ — ਸਤ, ਰਜ, ਤਮ — ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਿਆ; ਜਦ ਗੁਣਾਂ ਉਤਪਾਤ ਹੋਏ, ਤਿੰਨ ਰੂਪ — ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ — ਜਨਮ ਲਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਹਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਜਨਮ ਲਈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਦੇ ਅੰਡ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਅਨੰਤ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਹੇਠ ਸਥਾਪਤ ਹੋਏ। ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵੰਡ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਤੀਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੌਦ੍ਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿ਷्णੁ ਦੀ ਵੈष्णਵੀ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ; ਇੰਦ੍ਰ ਦੀ ਐਂਦ੍ਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੰਬੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਕਲਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਲਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਲਣ ਤੇ ਅਚਲ ਪਦਾਰਥ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਕ੍ਰਿਆ ਤੇ ਇੱਛਾ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਨੁਸੂਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸਦਾ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰਕੇ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ, ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — "ਇਹ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸਚਮੁਚ, ਪ੍ਰਭਾਵ, ਸਾਧਨ, ਕਾਰਣ ਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਜਿਵੇਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ 'ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਕਤ ਤੇ ਸ਼ੈਵ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਜਨਮਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਭਵ ਤੇ ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਇਹ ਚਲਣ ਤੇ ਅਚਲ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਪੁਰਖ ਤੇ ਸਤਰੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਤੇ ਸਤਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰਮ ਆਤਮਾ 'ਸ਼ਿਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ 'ਸ਼ਿਵਾ' ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ 'ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ 'ਮਨੋਨਮਨੀ' ਹੈ; ਸ਼ਿਵ 'ਮਹੇਸ਼ਵਰ' ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ 'ਮਾਇਆ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪਰਮ ਸਤਰੀ; ਰੁਦ੍ਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ; ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਸੂਰਜ 'ਸ਼ੰਭੂ' ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ 'ਸ਼ਿਵ' ਹੈ; ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਕਾਮ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਚੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਸਵਾਹਾ ਸ਼ਰਵ ਦੇ ਅਰਧ-ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਯਮ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਨਿਰ੍ਰਤੀ 'ਭਗਵਾਨ' ਹੈ, ਨੈਰ੍ਰਿਤੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ; ਵਰੁਣ 'ਰੁਦ੍ਰ' ਹੈ, ਤੇ ਵਰੁਣੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ। ਵਾਯੂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਿਰਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, 'ਸ਼ਿਵ' ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਮੋਹਕ ਹੈ; ਯਕਸ਼ਾ ਯਜਨ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਿੱਧੀ ਪਹਾੜ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, 'ਚੰਦ੍ਰ' ਹੈ, ਤੇ ਰੋਹਣੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ; ਇਸ਼ਾਨ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਾਰੀ ਪਰਮ ਸਤਰੀ। ਅਨੰਤ, ਅਨੰਤ ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, 'ਅਨੰਤ' ਹੈ, ਤੇ ਅਨੰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ 'ਅਨੰਤ' ਹੈ; ਕਾਲਾਗਨੀ ਰੁਦ੍ਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਲੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਖ 'ਮਨੁ', 'ਸ਼ੰਭੂ' ਹੈ; ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ; ਦਕਸ਼ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਪਰਮ ਸਤਰੀ। ਰੁਚਿ ਭਵ ਹੈ, ਤੇ ਭਵਾਨੀ ਨੂੰ ਅਕੁਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਭ੍ਰਿਗੁ ਉਹ ਦੇਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਗ ਦੇ ਨੇਤਰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਖਿਆਤੀ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਮਾਰੀਚੀ 'ਰੁਦ੍ਰ' ਹੈ, ਸੰਭੂਤੀ 'ਸ਼ਰਵ' ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ; ਗੰਗਾਧਰ 'ਅੰਗੀਰਸ' ਹੈ, ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ 'ਉਮਾ' ਹੈ। ਪੁਲਸਤਿਆ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਿਤੀ ਪਿਨਾਕੀਨ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ; ਪੁਲਹਾ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਯਜਨ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ 'ਯਜਨ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਨਹੀਂ; ਉਮਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ 'ਅਨਸੂਯਾ' ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਿਆਪ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਦੇਵਤਾ ਹਨ; ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ 'ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ' ਹੈ; ਵਸੀਸ਼ਠ ਮਨਮਥਾ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ; ਦੇਵੀ 'ਅਰੁੰਧਤੀ' ਹੈ। ਸ਼ੰਕਰ ਸਭ ਪੁਰਖ ਹਨ; ਸਭ ਨਾਰੀਆਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਹਨ; ਸਭ ਪੁਰਖ ਤੇ ਨਾਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਭੋਗੀ ਹੈ; ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਭੋਗਣਯ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਵਿਸ਼ਵ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਕ-ਧਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਿਆ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਹਰ ਤੱਤ, ਹਰ ਰੂਪ, ਹਰ ਗੁਣ, ਹਰ ਪ੍ਰਗਟਤਾ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਏਕਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਫੂਟਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰ ਚਲਣ, ਹਰ ਅਚਲ, ਹਰ ਰਚਨਾ, ਹਰ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ, ਹਰ ਪੁਰਖ-ਨਾਰੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਏਕਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਹੈ।