ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਮੂਹ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਮਹਾਂਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ਿਵਾ, ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ, ਆਪ ਹੀ ਸਰਵਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ; ਸੰਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਅਭਿੰਨ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੂਜਾ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਚਮਕ ਸਕਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੇਜ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤੇਜ ਵੀ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ—ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ—ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ਿਵ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਦਾ ਹਾਜ਼ਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਸਰਵ-ਸਾਮਰਥ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਅਭਿੰਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਚੇਤਨ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ, ਆਪਣੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੂਲ ਤੱਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਰਦੇ ਨਾਲ, ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਵੀ ਢੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹੀ ਮਾਇਆ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੱਖਾਂ ਤੱਕ, ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਅਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਚਨਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ੍ਹ ਦੇ ਦਾਣੇ ਤੋਂ ਤੇਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਦ (ਧੁਨੀ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਦ ਤੋਂ ਬਿੰਦੂ, ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਵਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਵਾਗੀਸ਼ਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਇਆ ਨੇ ਅਣੰਤ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਕਾਲ (ਸਮਾਂ), ਨਿਯਤੀ (ਕਿਸਮਤ), ਕਲਾ (ਸੀਮਾ), ਗਿਆਨ, ਤੇ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਮੋਹ ਅਤੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਮੁੜ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤਮਿਕ ਅਵ੍ਯਕਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਇਸ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ (ਸਤ੍ਵ, ਰਜ, ਤਮ) ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਗੁਣ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਹੱਤ ਆਦਿ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਅਨੇਕ ਗਿਆਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵੰਡ, ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਭਯਾਨਕ ਸ਼ਕਤੀ ਰੌਦ੍ਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੁ ਲਈ ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਲਈ ਐੰਦ੍ਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ-ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਲਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਲਿਤ ਤੇ ਅਚਲਿਤ ਪਦਾਰਥ ਰਚਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਅੰਤਸਥ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਗਿਆਨ, ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਇਛਾ—ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਸਦਾ ਸ਼ਕਤੀ-ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਧਾਰਕ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਇਹ ਇਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ, ਇਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ "ਇਹ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ।" ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਬਿਲਕੁਲ, ਫਲ, ਸਾਧਨ, ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਆ-ਸ਼ਕਤੀ, ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਫਲ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਿਵ 'ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ' ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਾਕਤ ਤੇ ਸ਼ੈਵ ਦੋਹਾਂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਭਵ ਤੇ ਭਵਾਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਚਲਿਤ ਤੇ ਅਚਲਿਤ ਸੰਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸੰਸਾਰ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟੀਕਰਨ ਦੋਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ (ਸ਼ਕਤੀ) ਸ਼ਿਵਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੋਨਮਨੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਪਰਮ-ਪਤੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪਰਮ-ਪਤਨੀ; ਰੁਦ੍ਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਰੁਦ੍ਰਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੁ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ; ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਚੇਤਾ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਸ਼ੰਭੂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ; ਮਹਿੰਦ੍ਰ ਕਾਮ ਦੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ਚੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਅੱਗ ਮਹਾਦੇਵ ਹਨ, ਸ੍ਵਾਹਾ ਸ਼ਰਵ ਦੀ ਅਰਧਾਂਗੀਨੀ ਹੈ; ਯਮ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਨਿਰ੍ਰਤੀ ਭਗਵਾਨ ਹਨ, ਨੈਰ੍ਰਿਤੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ ਹੈ; ਵਰੁਣ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਵਰੁਣੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਵਾਯੂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਿਵ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਮੋਹਕ ਹਨ; ਯਕ੍ਸ਼ ਯਜ্ঞ ਦਾ ਮੁੰਡਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਰਿੱਧੀ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਵਤੀ, ਰੋਹਣੀ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਹੈ; ਈਸ਼ਾਨ ਪਰਮ-ਪਤੀ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪਤਨੀ ਪਰਮ-ਪਤਨੀ ਹੈ। ਅਨੰਤ, ਅਨੇਕ ਕੰਘਨਾਂ ਨਾਲ, ਅਨੰਤ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਅਨੰਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਵੀ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਕਾਲਾਗਿਨਿ ਰੁਦ੍ਰ, ਕਾਲ ਦੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਹਨ, ਤੇ ਕਾਲੀ ਕਾਲ-ਸਮਾਪਕ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਭਿੰਨ ਜੋੜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਡ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।