ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਦਾਤਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋ ਸਰੂਪ ਜਲ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਰੌਦ੍ਰੀ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੂਪ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਗ੍ਰ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਰਚਨਹਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਚਲਨ-ਫਿਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਦਾਇਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਭੀਮ ਦਾ ਜੋ ਭੀਮ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਦਾਤਾ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ, ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ ਰੂਪ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਇਸ਼ਾਨਾ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਗਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਮਹਾਦੇਵ ਸਰੂਪ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ—ਓਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾਤਾ ਜੋ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ, ਜੋ ਹੋਰ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਫਲ-ਫੂਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਖਿੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸਾਰੇ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ, ਸਭ ਦਯਾ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸਭ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕਰਾਉਂਦੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਅੱਠ-ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਮਨ-ਤਨ ਨਾਲ, ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਮੁਲ਼ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਅੱਠ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਪਰਮੇਸ਼, ਸ਼ਰਵ, ਦੀ ਅਪਾਰ ਤੇਜਸਵੀ ਸਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੁਰਖ ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਰੂਪ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਣਾ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਆਪ ਹੀ ਮਹਾਦੇਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਧਾਰੀ ਹਨ; ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਾਇਤ ਤੇ ਅਚਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੜ (ਅਚੇਤਨ) ਹਨ, ਕੁਝ ਚੇਤਨ; ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ, ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਚ—ਸਭ ਹਨ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਜੜਤਾ ਦੇ ਮੰਡਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਚ ਦੋਵਾਂ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਰੂਪ ਹਨ—ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਜਗਤ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਹੀ ਜਗਤ ਦੇ ਸਚੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀ; ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ—ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਾਨਣ ਵਿਚ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਬਿਨਾ ਤੇਜ ਦੇ, ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਤੇ ਤੇਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਉਂ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਧਾਰੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ; ਬਿਨਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ਿਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਿਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਗਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਓਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਚੇਤਨ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਓਹੀ ਪਰਮ ਚੇਤਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰੀ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੂਲ ਤੱਤ, ਮਾਇਆ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਤ੍ਰੈਗੁਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਢੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਲੱਖਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਵਰਤੋਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਲ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਕ ਤੋਂ ਕਿਰਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਤੇਜਿਤ ਹੋਈ, ਤਦ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਨਾਦ ਤੋਂ ਬਿੰਦੂ, ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਉਸ ਤੋਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਜਨਮਿਆ। ਉਹ ਵਾਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਗੀਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਮਾਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰਾਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਣੰਤ ਸੰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਮਾਂ, ਨਿਯਤੀ, ਕਲਾ, ਗਿਆਨ, ਤੇ ਕਲਾ ਤੋਂ ਮੋਹ ਅਤੇ ਪੁਰਖ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਅਵ੍ਯਕਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਸਤ੍ਵ, ਰਜਸ, ਤੇ ਤਮਸ—ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੁਣ ਉਤਤੇਜਿਤ ਹੋਏ, ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਮਹੱਤ ਆਦਿਕ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਦੇ ਅੰਡ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਅਨੇਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ। ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਤੀਬਰ ਸ਼ਕਤੀ ਰੌਦ੍ਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੁ ਲਈ ਵੈਸ਼ਣਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਲਈ ਆਇੰਦ੍ਰੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।