ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ਼ਾਨਾ—ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕੰਨ, ਬੋਲੀ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮਕ ਰੂਪ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਚਮੜੀ, ਹੱਥ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਘੋਰਾ ਰੂਪ ਅੱਖ, ਪੈਰ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਵਾਮਦੇਵ ਰੂਪ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜੀਭ, ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਰੂਪ, ਜੋ ਨਾਸਾ, ਜਨਨ ਇੰਦਰੀ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜੇ ਰੂਪ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਹੀ ਉੱਚੇ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਅੱਠ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਮਾਲਾ ਦੇ ਧਾਗੇ ਉੱਤੇ ਲਟਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਾਨਾ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਵਾਤਾਵਰਨ, ਆਕਾਸ਼, ਖੇਤਰਜ੍ਨ (ਜੋ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ), ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ—ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਹੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ (ਸ਼ਰਵਾ ਆਦਿ) ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਵੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹੈ—ਇਹ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸਚਿਤ ਮਤ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਜੀਵਨਦਾਤਾ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਰੂਪ, ਜਿਸਨੂੰ ਰੌਦ੍ਰੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਗ੍ਰਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਜੀਵਨਦਾਇਕ ਹਵਾ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੀਮ ਰੂਪ, ਜੋ ਭੀਮ ਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ, ਇਸ਼ਾਨਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਚੰਦ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਰੂਪ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਆਪ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਸਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਫਲ-ਫੂਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਚਿਤ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੀਰ ਫਲ-ਫੂਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੀ ਸਭ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਸਭ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਸਭ ਮੰਗਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੰਕਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਠ-ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਹੀ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ, ਇਸ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕਰੋ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮੇਸ਼, ਸ਼ਰਵਾ ਦੇ ਅਤੁੱਲ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਤੱਤ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕਰਨਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ, ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਆਪ ਮਹਾਦੇਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਧਾਰੀ ਹਨ; ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੜ੍ਹ ਹਨ, ਕੁਝ ਚੇਤਨ; ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਪਵਿੱਤਰ, ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਤਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਉੱਚ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਦੋਵਾਂ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣੇ ਹਨ; ਇਹੋ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਅੰਤਰੰਗ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵੀ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਦੇਵੀ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਬਿਨਾ ਤੇਜ ਦੇ, ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਤੇਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਧਾਰਕ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਬਿਨਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਬਿਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ਿਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਿਵ ਸਦਾ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ; ਉਹੀ ਪਰਮ, ਚੇਤਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸਨੂੰ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਰਮ, ਚੇਤਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੂਲ ਤੱਤ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਾਇਆ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਉਸ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਢੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਲੱਖਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਵਿਅਵਹਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।