ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸੁਣੋ – ਮਹੇਸ਼ਾ, ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਗਲ ਕਰੀਏ। ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਸੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਤ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਅਪਾਰ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੀ ਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਮਹੇਸ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ – ਇਹ ਪੰਜ ਰੂਪ ਉਸ ਦੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਪੰਜ ਰੂਪ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰਹਮਾਂ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਜਸੇ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ਼ਾਨਾ, ਪੁਰੁਸ਼ਾ, ਅਘੋਰਾ, ਵਾਮਾ ਅਤੇ ਸਦਿਆ – ਇਹ ਪੰਜ ਰੂਪ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ਼ਾਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਮੁੱਖ ਹੈ; ਇਹ ਰੂਪ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਭੋਗਤਾ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਤਪੁਰੁਸ਼ਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਅਵਿਆਕਤ, ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਦਾਰਥ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿਨਾਕੀ ਦੇ ਅਘੋਰਾ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਗਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਵਾਮਦੇਵ ਰੂਪ ਅਹੰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸਦਿਓਜਾਤ ਰੂਪ, ਜੋ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮਨ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ਼ਾਨਾ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਚ ਹੈ, ਕੰਨ, ਬੋਲੀ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰੁਸ਼ਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਚ ਹੈ, ਚਮੜੀ, ਹੱਥ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਘੋਰਾ ਰੂਪ ਅੱਖ, ਪੈਰ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਮਦੇਵ ਰੂਪ, ਜੋ ਸਰਵਰਤ ਹੈ, ਰਸ, ਜੀਭ, ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਦਿਓਜਾਤ ਰੂਪ ਨੱਕ, ਜਨਨ ਅੰਗ, ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਵਪੂਰਵਕ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਉਸ ਦੇਵ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਦੇ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰਕੇ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਲਾ ਦੇ ਧਾਗੇ 'ਤੇ ਰਤਨ ਲੜੇ ਹੋਣ। ਇਸ਼ਾਨਾ, ਮਹਾਦੇਵ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਅਕਾਸ਼, ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ – ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹੇਸ਼ਾ, ਸ਼ਰਵਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਵੀ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ – ਇਹੀ ਜਗਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਦਾ ਸਰਵਤ ਤੱਤ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਿਸਚਿਤ ਨਿਰਣੈ ਹੈ। ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੌਦਰੀ ਰੂਪ, ਜੋ ਆਲੋਕ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਅਭੈ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਭਯੰਕਰ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਗ੍ਰਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਚਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜੀਵਨ-ਦਾਇਕ ਹਵਾ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਭੀਮਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਭੀਮਾ ਦਾ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਰਵਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦਾ ਰੂਪ, ਸਭ ਦਾ ਸਰਵਰਤ ਹੈ, ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ਾ ਦਾ ਇਸ਼ਾਨਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਮਹਾਦੇਵ ਰੂਪ, ਚੰਦ ਹੈ, ਜੋ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਦਾਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਰੂਪ, ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ, ਜੋ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਗਤ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਰਵਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜਗਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਾਰੇ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਸਾਰੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ੰਕਰ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਅਪਕ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਠ-ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਰਵਤ ਕਾਰਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ; ਉਹੀ ਜਗਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਰਮੇਸ਼ਾ, ਸ਼ਰਵਾ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ – ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਤੀ ਦੀ ਸਚੀ ਸਵਰੂਪਤਾ, ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ, ਜੋ ਪੁਰਖ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਿੱਧਾ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੀਆਂ ਮਹਿਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਸਵਰੂਪ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਉਣਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਕਤੀ ਆਪ ਹੀ ਮਹਾ-ਦੇਵੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪਦਾਰਥ ਜੜ੍ਹ ਹਨ, ਕੁਝ ਚੇਤਨ; ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ, ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵਾਂ, ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਅਚੇਤਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਵਤ ਤੇ ਮੰਗਲ ਹੈ। ਉੱਚ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਦੋਵੇਂ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਹੈ।