ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਜਰਾਯੁਧ ਨੂੰ ਯਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਵੱਲ ਸੁੱਟਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਜਰ, ਉਸ ਘਾਸ ਦੀ ਪੱਤੀ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਸੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਥਿਆਰ ਉਸ ਘਾਸ ਦੀ ਪੱਤੀ ਵੱਲ ਸੁੱਟੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠੀ, ਭਯਾਨਕ ਹਵਾ ਵਗਣ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਧਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਲਯ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਘਾਸ ਦੀ ਪੱਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਜੁਝਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਯਕ੍ਸ਼ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਯਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?" ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਯਕ੍ਸ਼ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਉਹ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹਾਸਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਸਹਿਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯਕ੍ਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਅਸਧਾਰਣ ਯਕ੍ਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ?" ਦੇਵੀ ਮਸਕਰਾ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, "ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਚਲ, ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਿਯੰਤਾ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਓਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਚਮਤਕਾਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਹੁਣ ਤੂੰ ਮਹੇਸ਼, ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਉਹ ਰੂਪ ਸੁਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਧਾਰਣ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਚਲ, ਵਿਆਪਕ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਅਥਾਹ ਆਤਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਆਪਣੇ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਸਦਾ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਉਸਦੇ ਉਹ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਵੀ ਪੰਜ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ਼ਾਨ, ਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰਾ, ਵਾਮਾ ਅਤੇ ਸਦ੍ਯਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਰੂਪ ਪਰਸਿੱਧ ਹਨ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਾਨ ਰੂਪ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਭੋਗਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਤਾ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ। ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿਨਾਕੀ ਦਾ ਅਘੋਰਾ ਰੂਪ, ਬਹੁਤ ਮਾਨਯੋਗ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਅਠ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਮਦੇਵ ਰੂਪ ਅਹੰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ। ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਰੂਪ, ਜੋ ਅਪਰਮਪਾਰ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮਨ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ਼ਾਨ ਰੂਪ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਕੰਨ, ਵਾਣੀ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ, ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਨੂੰ ਚਮੜੀ, ਹੱਥ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਘੋਰਾ ਰੂਪ ਅੱਖ, ਪੈਰ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ। ਵਾਮਦੇਵ ਰੂਪ ਰਸ, ਜੀਭ, ਪਾਨੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ। ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਰੂਪ ਨੱਕ, ਲਿੰਗ, ਗੰਧ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਰੂਪ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਲਾਭ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਧਾਗੇ ਵਾਂਗ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਇਸ਼ਾਨ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਠ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਗਿਆਤਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ—ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਵ ਆਦਿ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਵੀ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੀ ਪੱਕੀ ਮੰਨਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੌਦਰੀ ਰੂਪ, ਜੋ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਅਮਰ ਹੈ, ਭੈੰਕਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਗ੍ਰ ਰੂਪ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਹੈ, ਚਲਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਭੀਮ ਦਾ ਭੀਮ ਰੂਪ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਦਾਤਾ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦਾ ਰੂਪ, ਸਭ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਾਨ ਰੂਪ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਮਹਾਦੇਵ ਰੂਪ, ਚੰਦ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਠਵਾਂ ਰੂਪ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਦੇਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਭ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਸਭ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਸਭ ਮੰਗਲਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।