ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੁੱਲ ਸਮਰੱਥਾ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਦੁਨੀਆਂ ਹਨ—ਕਾਲਾਗਨੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਵਰਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਜੋ ਹੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਧਯ ਸਥਾਨ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਇਹਥੇ ਅਡੋਲ ਖੜੀ ਹੈ, ਪਹਾੜ, ਬੱਦਲ, ਸਮੁੰਦਰ, ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਜੜ ਜਾਂ ਚੇਤਨ, ਚਲ ਜਾਂ ਅਚਲ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਦਰਤੀ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਅਤੁੱਲ ਕਰਤੱਬ ਹਨ। ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਝਗੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫ਼ਖਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ! ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ!’’ ਫਿਰ ਉਥੇ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਉਹ ਯਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਘਾਸ ਦਾ ਤਿੰਨਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਤਿੰਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਦਲਾਵ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹੀ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਜੇਤੂ ਹੈ।’’ ਯਕ੍ਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਵਜਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ, ਜੋ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਵੀ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੱਸਿਆ ਤੇ ਉਸ ਤਿੰਨੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਤਿੰਨੇ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਉਸ ਤਿੰਨੇ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਜਰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਵਜਰ, ਯਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਿਆ ਤੇ ਪਾਸੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਜਗਤ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਥਿਆਰ ਉਸ ਤਿੰਨੇ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟੇ। ਉਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅੱਗ ਭੜਕ ਉਠੀ, ਭਿਆਨਕ ਹਵਾ ਚਲਣ ਲੱਗੀ, ਤੇ ਜਲਦੇਵਤਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉੱਭਰ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਲੇ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ, ਜਦ ਤਿੰਨੇ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਯਕ੍ਸ਼ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਯਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ?’’ ਪਰ ਜਦ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਯਕ੍ਸ਼ ਅਚਾਨਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਦੇਵੀ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਓਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਯਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਇਹ ਅਜੀਬ ਯਕ੍ਸ਼ ਕੌਣ ਹੈ?’’ ਦੇਵੀ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਸੇ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ—ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਜੜ ਤੇ ਚੇਤਨ—ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’’ ਉਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਿਆਂਤ੍ਰਕ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਦੇਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਆਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਸਵਰਗ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸੁਣ, ਮਹੇਸ਼, ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਉਹ ਰੂਪ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਵਿਆਪਕ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਅਪਾਰ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦਾ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਮਹੇਸ਼ਾਨ ਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਉਸਦੇ ਉਹ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹੋਰ ਵੀ ਪੰਜ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ। ਈਸ਼ਾਨ, ਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰਾ, ਵਾਮ ਅਤੇ ਸਦ੍ਯ—ਇਹ ਪੰਜ ਰੂਪ ਪਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਈਸ਼ਾਨ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਭੋਗਤਾ, ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਅਵ੍ਯਕਤ, ਭੋਗ੍ਯ, ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਪਿਨਾਕੀ ਦਾ ਅਘੋਰਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪੂਜਨੀਯ ਹੈ, ਬੁੱਧਿ ਤੇ ਧਰਮ ਆਦਿ ਨੌ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਵਾਮਦੇਵ ਰੂਪ ਅਹੰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਰੂਪ, ਜੋ ਅਪਾਰ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮਨ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਈਸ਼ਾਨ ਰੂਪ ਕੰਨ, ਵਾਣੀ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਜਾਣੂ, ਪੁਰੁਸ਼ ਰੂਪ ਨੂੰ ਚਮੜੀ, ਹੱਥ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਯੁ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਘੋਰਾ ਰੂਪ ਅੱਖ, ਪੈਰ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਵਾਮਦੇਵ ਰੂਪ ਰਸ, ਜੀਭ, ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਜਲ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ ਰੂਪ ਨੱਕ, ਲਿੰਗ, ਗੰਧ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜੇ ਰੂਪ, ਜੋ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਹੀ ਉੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਦੇ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ। ਈਸ਼ਾਨ, ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੂਪ ਇਹ ਹਨ: ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਵਾਯੁ, ਆਕਾਸ਼, ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ—ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮਹੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਰਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਵੀ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਇਸ ਦੀ ਲੀਲਾ, ਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹਨ।