ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਤੱਕ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਸਭ ਦੇ ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਲ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ), ਆਵਰਨ (ਮੋਹ) ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਭਗਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਸ਼ੁਪਤਿਨਾਥ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੋ ਚੌਵੀ (24) ਤੱਤ ਹਨ—ਮਾਇਆ, ਕਰਮ, ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਆਦਿ—ਇਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਹਨ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਹ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਧਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੰਧਨ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਧਦੇ ਹਨ। ਮਹੇਸ਼ਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਉਚਿਤ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬੁੱਧੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਫਿਰ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਮੰਗਲਦਾਇਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਝ, ਵੱਡੇ ਤੱਤ (ਪੰਜ ਭੂਤ) ਲਗਾਤਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਤੱਕ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ 'ਮੈਂ' ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਨ ਧੁਨੀ ਨੂੰ, ਨੱਕ ਗੰਧ ਨੂੰ, ਆਦਿ। ਹਰ ਇਕ ਤੱਤ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੋਲਣ ਵਾਲੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਧੁਨੀਆਂ, ਕਰਮ, ਬੋਲ, ਆਦਿ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਟੱਲ ਅਤੇ ਸਰਵੋਚ ਹੈ; ਇਹ ਆਗਿਆ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ 'ਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਹਵਾ, ਉਸੇ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੂਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਪਕਾਉਣ ਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਵੀ ਉਸੇ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਥਾਮੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਜਲ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਰੁਣ ਸਦਾ ਜਲਾਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਕੂਬੇਰ, ਧਨ ਦੇ ਦਾਤਾ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੇ ਜਿੰਨਾ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਸ਼ਨਾਗ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਥਾਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰੀ ਦਾ ਜੋ ਕਾਲਰੂਪ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਹੰਤਕ ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਤੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ, ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਕੰਪਨ ਤੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੇ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਹੋ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲ, ਕਾਲਨਾਥ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਵਰਖਾ ਆਦਿ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਵਰਖਾ ਵਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰਮਾ-ਸ਼ੇਖਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਾ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਪੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਆਦਿਤਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਤੇ ਮਰੁਤ ਆਦਿ। ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਭੋਗੀ, ਮਨੁੱਖ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਕੀੜੇ, ਤੇ ਅਚਲ (ਜੋ ਹਿਲਦੇ ਨਹੀਂ)—ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਸਰੋਵਰ, ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਮੰਤਰ, ਸੂਤਰ, ਯਗ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਕਾਲਾਗਨੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਧੀਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਨੇਕ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਵਰਨ—all ਕੁਝ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਹੁਣ ਹੈ, ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਜਾਂ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦਿਸਾਵਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਬੱਦਲ, ਸਮੁੰਦਰ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਇੰਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਇਹ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਅਤੁੱਲ ਕਰਤੱਬ ਹਨ। ਇਹ ਮੈਂ ਵੇਦ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੰਦ੍ਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਝਗੜਦੇ ਹੋਏ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: "ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ! ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਜਿੱਤਿਆ!" ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਆਪ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਲਛਣ ਰਹਿਤ ਯਕਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇਕ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਤੁਹਾਡਾ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਇਹ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਬਦਲ ਸਕੇ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਜਿੱਤੂ ਹੈ।" ਯਕਸ਼ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਜਰਧਾਰੀ ਇੰਦ੍ਰ ਕੁਝ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਹੱਸੇ ਅਤੇ ਉਸ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਪੱਤੀ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜਨ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡੋ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸ ਨੂਂ ਕੱਟਣ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਜਰ (ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ) ਨੂੰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।