ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਕੀ ਹੈ? ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧੌਮਯ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ?" ਉਹ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਵਾਯੂ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸੋ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਬਾਰੇ; ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਵਕਤਾ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਮুনি ਪ੍ਰਭੰਜਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਮਹੇਸ਼, ਜੋ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਸਿੱਧਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪਮਨਯੂ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਸ਼ੁਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਬਾਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਉਪਮਨਯੂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਪਹਿਲਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਉਪਮਨਯੂ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਆਦਰਨੀਯ, ਮੈਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਦੇਵ ਨੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ।" ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਕਿਵੇਂ ਹਨ? ਜੀਵ ਕੌਣ-ਕੌਣ ਹਨ? ਉਹ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਬੱਝਦੇ ਤੇ ਛੁਟਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਪਮਨਯੂ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੜ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ 'ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ' ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਲ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ), ਮੋਹ (ਭ੍ਰਮ) ਆਦਿ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਜਦ ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਤਿਕਾਰਕ ਹਨ।" "ਚੋਵੀ (24) ਤੱਤ—ਮਾਇਆ, ਕਰਮ, ਗੁਣ ਆਦਿ—ਇਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਬੰਧਨ ਹਨ। ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਘਾਹ ਤੱਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਲਈ ਉਚਿਤ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਬੁੱਧਿ, ਬੁੱਧਿ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਦੱਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਮਹਾ-ਤੱਤ, ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਘਾਹ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਬੁੱਧਿ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ 'ਮੇਰਾ' ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਮਨ ਜਗਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਣਨ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਧੁਨੀ ਆਦਿ। ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਬੋਲਣ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ।" "ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੈ। ਧੁਨੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਬੋਲਣ ਆਦਿ ਕਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸਰਵੋਚ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਕਾਸ਼, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਹਵਾ ਤੇ ਹੋਰ ਨਾਂਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵਸਦਾ ਹੈ।" "ਵਾਯੂ, ਸ਼ਰਵਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹਵਨ ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਪਿੰਡ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਅੱਗ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਪਕਾਉਣ ਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਾਣੀ, ਉਸੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰਜੀਵਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਧਰਤੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਥਾਮਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੀ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਪਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਵਰੁਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਧਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਥਾਮਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ, ਭਯੰਕਰ ਤੇ ਮੌਤ-ਦਾਇਕ ਰੂਪ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।" "ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਨਾਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ (ਹਰੀ) ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ, ਕੰਪਦੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਜਗਤ ਆਤਮਾ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ, ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਸਮਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਸਮਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਰਖਾ ਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲਦਾ ਹੈ।" "ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਦੇਵਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਆਦਿਤਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਸ਼ਵਿਨ, ਮਰੁਤ—all ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।" "ਦੇਵਗਣ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਭੋਗੀ, ਮਨੁੱਖ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਕੀਟ, ਤੇ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵ—all ਉਸੇ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ।" "ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਝੀਲਾਂ, ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਮੰਤ੍ਰ, ਸੂਕਤ ਤੇ ਯਜ੍ਯ—all ਕੁਝ ਉਸੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਪਮਨਯੂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਸਰਵ-ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।