ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਆਦਿਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਵਟ ਲਈ ਉਹੀ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਿਲਵ ਪੱਤਿਆਂ ਲਈ ਹਨ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫੁੱਲ ਦੀ ਕੋਈ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਅਰਘਯ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਾਸ਼ਪ (ਧੂਪ) ਅਤੇ ਉੰਗੁਣਟ (ਲੇਪਨ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਚੰਦਨ ਦਾ ਲੇਪ ਵਾਮਦੇਵ ਮੁਖ ਲਈ, ਅਤੇ ਹਰਿਤਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ ਮੁਖ ਲਈ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਮਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਈਸ਼ਾਨ ਮੁਖ ’ਤੇ ਭਸਮ ਦਾ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਆਮ ਧੂਪ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਵੱਖਰੀ ਧੂਪ—ਅਘੋਰ ਮੁਖ ਲਈ ਸਫੈਦ ਅਗਰ, ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਲਈ ਕਾਲਾ ਅਗਰ—ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼ ਮੁਖ ਲਈ ਗੁਗਲ ਦੀ ਧੂਪ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਸੌਮ੍ਯ ਮੁਖ ਲਈ ਸੁਗੰਧਤ ਵਸਤਾਂ, ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਮੁਖ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਸ਼ੀਰ ਆਦਿਕ ਧੂਪ ਚੜ੍ਹਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚੀਨੀ, ਸ਼ਹਿਦ, ਕਪੂਰ, ਘਿਉ, ਅਤੇ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਆਦਿਕ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਆਮ ਚੜ੍ਹਾਵਟਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਪੂਰ ਦੀ ਵੱਟੀ, ਜੋ ਘਿਉ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਚੜ੍ਹਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੀਵੇਆਂ ਦੀ ਲੜੀ। ਹਰ ਇਕ ਮੁਖ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਅਰਘਯ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਵਲਯ (ਘੇਰੇ) ਵਿੱਚ, ਹੇਰੰਬ ਅਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ। ਦੂਜੇ ਵਲਯ ਵਿੱਚ, ਵਿਘਨ ਨਾਥਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਤੀਸਰੇ ਵਲਯ ਵਿੱਚ, ਭਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਦੀ। ਉਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਚੌਥੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਗਣਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਮਲ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਪੰਜਵੇਂ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਦੀ, ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨੋਜਾਤ ਪੁੱਤਰ, ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰੀ ਗਣ, ਦੇਵੀਆਂ-ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ। ਪਾਤਾਲ ਵਾਸੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗਣ, ਸਾਰੇ ਯੋਗੀ, ਮਿੱਤਰ, ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਮਾਵਾਂ ਆਦਿਕ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾ ਪਾਲਕਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ—ਚਲਤ ਅਤੇ ਅਚਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨ ਕੇ, ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੇਰਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ’ਤੇ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਘਿਉ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਰੁਚਿਕਰ ਭੋਜਨ ਹੋਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੁਖ-ਸ਼ੁਧਿ ਲਈ ਸੁਗੰਧਿਤ ਵਸਤਾਂ, ਪਾਨ ਆਦਿਕ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੀਪਾਰਧਨ (ਆਰਤੀ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਦੇ ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਪੂਰੇ ਕਰਨੇ, ਕਪ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਉਪਕਰਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਲਈ ਪਲੰਗ ਭੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮਯੋਗ ਪਲੰਗ ਭੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਤੀਪੂਜਾ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਆਦਿਕ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਦੱਖਣਾ ਅਤੇ ਸਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਰਘਯ ਅਤੇ ਅੱਠ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਵਿਦਾਈ ਦੇਣੀ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਵਿਦਾ ਕਰਨਾ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ, ਉਹ ਲਿੰਗ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗੁਰੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤ ਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਯੋਗਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ, ਭਗਤਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਲਾਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ, ਆਪ ਘੱਟ ਖਾਣਾ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਫਲ-ਮੂਲ ਤੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਦੁੱਧ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ, ਭਿਖਿਆ ਤੇ ਜੀਵਨ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਖਾਣਾ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣਾ, ਸੰਯਮਿਤ ਭੋਜਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੌਣਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿਣਾ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਭਸਮ, ਘਾਹ, ਛਾਲ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਤੇ ਸੌਣਾ; ਜਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਵਰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਤਵਾਰ, ਅਮਾਵੱਸ, ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ, ਅਠਮੀ, ਚੌਦਸ—ਇਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੇ, ਯੋਗਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ, ਉਪਵਾਸ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਨਸਤਿਕਾਂ, ਚੁਤਕਾਂ, ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਿਮਾ, ਦਾਨ, ਦਇਆ, ਸਚਾਈ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸੁਚਰਿਤ੍ਰਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਜਪ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਜਾਂ ਭਸਮ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਮਨ, ਵਚਨ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਵਰਤ ਧਾਰੀ ਨੂੰ ਅਯੋਗ੍ਯ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕਦੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਜਾਂ ਹਲਕਾਪਨ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਚਿਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ—ਪੂਜਾ, ਹੋਮ, ਜਪ ਆਦਿ—ਕਰਕੇ, ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੱਕ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਗਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨੀ, ਬਲਦ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ, ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲਗਨ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਵੈਸਾਖ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਹੀਰੇ ਦਾ, ਜੇਠ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ ਦਾ, ਆਢ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਦਾ, ਸਾਵਣ ਵਿੱਚ ਨੀਲਮ ਦਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਦਰੋਂ ਵਿੱਚ ਚੂੜ, ਅੱਸੂ ਵਿੱਚ ਗੋਮੇਦ, ਕੱਤਕ ਵਿੱਚ ਮੂੰਗਾ, ਮੱਘਰ ਵਿੱਚ ਲਹਸੁਣੀਆ, ਪੋਹ ਵਿੱਚ ਪੁੱਖਰਾਜ, ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਸਫੈਦ ਸਫਟਿਕ, ਫੱਗਣ ਵਿੱਚ ਚੰਦਨ ਰਤਨ, ਚੇਤ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਬਦਲਾਅ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਹੀਨੇ ਰਤਨ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਸੋਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚਾਂਦੀ, ਤਾਮਬਾ, ਪੱਥਰ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਲੱਕ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਸੰਕਲਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਵਰਤ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਉੱਤੇ, ਨਿਯਮਤ ਆਚਰਨ ਕਰਕੇ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਵਟਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤ ਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।