ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਕ ਭਗਤ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਘਿਉਂ, ਲੱਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ। ਫਿਰ, ਉਹ ਫਿਰ ਤੋਂ ਪਾਤਰ ਭਰ ਕੇ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਾਸਤੇ, ਮੁਢਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਹੀ ਲੱਕੜੀਆਂ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਹਵਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪੰਜ ਭੂਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਭੇਦ, ਪੰਜ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਾਗਾਂ, ਚਮੜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੱਤ ਸਰੀਰਕ ਧਾਤੂਆਂ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਵਾਇਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਵਿਵੇਕ, ਗੁਣ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਆਤਮਾ, ਮੋਹ, ਗਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਕ੍ਰਮ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ—ਇਹ ਸਭ ਤੱਤ ਉਸ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਲੜੀਵਾਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਦੁਆਰਾ, ਯਜਮਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਗੋਬਰ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਗੋਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਉਹ ਯਜਨ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਦ੍ਹਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਪਿਛਲੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਇਸੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਅੱਗ ਦੀ ਭਸਮ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮੁੰਡਿਤ, ਜਾਂ ਇਕ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਉਹ ਗੇਰੂਏ ਕਪੜੇ, ਚਮੜਾ, ਇਕ ਚਾਦਰ, ਜਾਂ ਛਾਲ ਪਹਿਨ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੰਡ ਤੇ ਮੇਖਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਭਸਮ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ‘ਅਗਨਿ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਛੂਹ ਕੇ ਵਿਲੇਪਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਭਸਮ ਲੈ ਕੇ, ‘ਓਮ’ ਜਾਂ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲਾਈਆਂ ਜੋ ‘ਤ੍ਰਿਆਯੁਸ਼’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਹਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੰਧਨ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਸਦਾ-ਅਵਿਨਾਸੀ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੱਠ-ਪੱਤੀ ਕਮਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਨੌਂ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਕੇਂਦਰੀ ਤੰਤੂ ਵਾਲਾ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲਾਲ ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਸਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਟਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਛੋਟਾ ਲਿੰਗ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਸਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪੰਜ-ਮੁਖੀ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਗਵ੍ਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ, ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਅੱਠ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥ, ਕਪੂਰ, ਚੰਦਨ, ਕੇਸਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਆਸਨ ਨੂੰ ਵਿਲੇਪਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਲਵਾ ਪੱਤਿਆਂ, ਲਾਲ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਵਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਉੱਤਮ ਪੱਤੇ, ਦੂਬ, ਚੌਲ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧੂਪ, ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਚਾਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਦਾਰਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ-ਪੱਤਰ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਕਦੇ ਵੀ ਬਿਲਵਾ ਪੱਤਾ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਮਲ ਹਜ਼ਾਰ ਕਮਲਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਆਦਿ ਲਈ ਵੀ ਬਿਲਵਾ ਵਰਗੀ ਹੀ ਰੀਤ ਹੈ; ਹੋਰ ਫੁੱਲਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਭੇਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਠ-ਭਾਗੀ ਅਰਘਯਾ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਧੂਪ ਤੇ ਵਿਲੇਪਨ; ਚੰਦਨ ਵਾਮਦੇਵ-ਮੁੱਖ ਲਈ, ਹਰੀਤਾਲਾ ਪੁਰੁਸ਼-ਮੁੱਖ ਲਈ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਈਸ਼ਾਨ-ਮੁੱਖ ਵਿੱਚ ਭਸਮ ਦਾ ਵਿਲੇਪਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਧੂਪ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਧੂਪ—ਅਘੋਰ-ਮੁੱਖ ਲਈ ਚਿੱਟਾ ਅਗਰ, ਮੂੰਹ ਲਈ ਕਾਲਾ ਅਗਰ—ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰੁਸ਼-ਮੁੱਖ ਲਈ ਗੁਗਲੁ, ਸੌਮ੍ਯ-ਮੁੱਖ (ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ) ਲਈ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ, ਈਸ਼ਾਨ-ਮੁੱਖ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ਼ੀਰਾ ਵਰਗਾ ਧੂਪ ਭੇਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੀਨੀ, ਸ਼ਹਦ, ਕਪੂਰ, ਘਿਉਂ, ਚੰਦਨ, ਅਗਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਆਮ ਭੇਟਾਂ ਹਨ। ਕਪੂਰ ਦੀ ਵੱਟੀ, ਜੋ ਘਿਉਂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੀ ਹੋਵੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ। ਹਰ ਮੁੱਖ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਅਰਘਯਾ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਹੇਰੰਬ ਅਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ, ਪਹਿਲਾ ਘੇਰਾ ਪੂਜ ਕੇ। ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਘਨ ਨਾਥ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ; ਤੀਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਦੀ। ਉੱਥੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪ ਹਨ; ਚੌਥੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਗਣਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਮਲ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਪੰਜਵੇਂ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦਿਕਪਾਲਾਂ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਤ ਨੇ ਨਿਯਮਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।