ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਅਜਿਹੀ ਹੈ: ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਉੱਚੇ ਆਚਰਨ, ਉੱਤਮ ਯੋਗ ਅਤੇ ਅਤਿ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਨੇ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।” ਇਸ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਦਾ ਇਹ ਰਾਜ਼ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਥਰਵਸ਼ੀਰਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਸ ਵਰਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਥਾਂ ਉਹ ਹੋਵੇ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੇ—ਚਾਹੇ ਖੇਤ, ਬਾਗ ਜਾਂ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਿਤ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ, ਤੇਰਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਦਿਨਚਰਿਆ ਦੇ ਸਭ ਨੇਕ ਕਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯਾ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈਣੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਨਮਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣੇ, ਚਿੱਟਾ ਜਨੇਊ, ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਉਬਟਣ ਲਾਉਣੇ ਹਨ। ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬੈਠਣਾ ਹੈ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਰਭਾ ਫੜ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੀ ਧਿਆਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਹਵਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਣੈ ਕਰਨਾ ਹੈ: “ਮੈਂ ਇਹ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦীক্ষਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਾਂ ਤਾਂ ਜਿੰਦਗੀ ਭਰ ਲਈ, ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ। ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਸਮਾਂ, ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਅੱਧਾ, ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ, ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਅੱਧੇ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ, ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ, ਜਾਂ ਛੇ ਦਿਨ, ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਅੱਧੇ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਮਲ ਹੋਮ ਲਈ, ਘੀ, ਲੱਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਭਰ ਕੇ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਉਹੀ ਲੱਕੜੀਆਂ ਆਦਿ ਵਰਤ ਕੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਪੰਜ ਭੂਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਰੂਪ, ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਫਰਕ, ਪੰਜ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਭਾਗ, ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ (ਚਮੜੀ ਆਦਿ), ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਵਿਵੇਕ, ਗੁਣ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਮੋਹ, ਗਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਤੱਤ ਆਹੁਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ—ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਲੜੀਵਾਰ ਜਾਣਨਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਯਜਮਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗੋਬਰ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲ ਬਣਾਕੇ, ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਯਜਨ ਭੋਜਨ ਖਾਣਾ ਹੈ। ਚੌਦਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਲੇ, ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ-ਅੱਗ ਦੀ ਰਾਖ਼ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮੁੰਡਿਤ ਮਸਤਕ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਬਿਨਾ ਲਜਾ ਕੇਵਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਕੇਸਰੀ ਕੱਪੜੇ, ਚਮੜਾ, ਇੱਕ ਚਾਦਰ ਜਾਂ ਛਾਲ ਵੀ ਪਹਿਨ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੰਡ ਤੇ ਮੇਖਲਾ ਵੀ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਬੈਠ ਕੇ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਇਕਤ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਰਾਖ਼ ਲਗਾਉਣੀ ਹੈ। ਛੇ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ, “ਅਗਨੀ” ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਛੂਹ ਕੇ ਰਾਖ਼ ਲਗਾਉਣੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਾਖ਼ ਲੈ ਕੇ, ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਣੀ ਹੈ, “ਓਮ” ਜਾਂ “ਸ਼ਿਵ” ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ। ਫਿਰ, ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ—ਤ੍ਰਿਆਯੁਸ਼—ਲਗਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸੰਧਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੰਧਨ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਦਾ-ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮਹਾਦੇਵ, ਜੋ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ, ਨੌ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਤੰਤੁ ਵਾਲਾ, ਅੱਠ-ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲਾਲ ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਆਸਨ ਰਚ ਕੇ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਲਿੰਗ, ਜੋ ਸਫੈਦ ਪੱਥਰ ਦੀ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਰਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਕੇ, ਪੰਜ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਚਣਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਗਵਯ (ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘੀ, ਗੋਮੂਤਰ, ਗੋਬਰ) ਆਦਿ ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ, ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਉਣਾ ਹੈ। ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਕਫੂਰ, ਚੰਦਨ, ਕੇਸਰ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੀਠੀ ਨੂੰ ਅਭਿਅੰਗ ਕਰਕੇ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਣਾ ਹੈ। ਬਿਲਵ ਪੱਤਿਆਂ, ਲਾਲ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ, ਉੱਤਮ ਪੱਤਿਆਂ, ਦੂਰਵਾ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਮਹਾ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਧੂਪ, ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਚੜ੍ਹਾਉਣੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਹਰ ਲੋੜੀਦੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੀਜ਼, ਜੋ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀ-ਪੱਤਰ, ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਨਿਯਤ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਗਿਣਤੀ 108 ਹੈ। ਪਰ, ਬਿਲਵ ਪੱਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ; ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਮਲ ਹਜ਼ਾਰ ਕਮਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।