ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਹੈ ਮਹਾਨ ਪਾਵਨ ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਕਥਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉਕਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹੀ ਗੁਣ ਚਾਹੇ ਉਹ ਨਿਕਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕੱਟ ਕੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਉਪਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਦਿਲ, ਗਲ੍ਹ, ਤਾਲੂ, ਭ੍ਰੂਮੱਧ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਜਾ ਕੇ, ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਚੇਤ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਉਪਰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਜੋਤਿ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਗਿਆ ਹੈ, ਵਿਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਸਿੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਅਮਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਪਰੇ, ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਉਪਰ ਹੈ, ਸਫੈਦ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ, ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਹਨ, ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਦੇਵਤਾ — ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਮਿੱਠੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਸਾਫ਼ ਸਫੈਦ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਠੰਢੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਹਨ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੱਠ ਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ। ਉਪਾਸਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੱਠ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਜਪਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਅੰਦਰ ਅੱਠ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਆਖਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕਮੰਡਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਭ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਾਏਗਾ ਉਸ ਦਾ ਸਥਾਪਨ, ਉੱਚਤ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਯੋਗ। ਇਹ ਸਭ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਉੱਚਤ ਵਿਧੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਵੀ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਹੋ ਗਏ।" ਤਦ, ਉੱਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਗੁਪਤ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵ੍ਰਤ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਅਥਰਵਸ਼ੀਰਸ਼ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ਚੈਤ੍ਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਥਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੇ — ਖੇਤ, ਬਾਗ ਜਾਂ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਲਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਉਥੇ, ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦੈਨਿਕ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈਣੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਤੇ ਨਮਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਫੈਦ ਵਸਤ੍ਰ, ਸਫੈਦ ਜਨੇਊ, ਸਫੈਦ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੇਪਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਰਭਾ ਦੀ ਅਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦਰਭਾ ਫੜ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ, ਤ੍ਰੈਯਾਮਕ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ ਕਿ "ਮੈਂ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ", ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦীক্ষਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਜਿੰਨਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਰੀਰ ਰਹੇ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਲਈ। ਜਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਰੱਧ ਸਮਾਂ, ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਅਰੱਧ, ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅਰੱਧ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ, ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ, ਜਾਂ ਛੇ ਦਿਨ, ਜਾਂ ਅਰੱਧ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦਿਨ — ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਮਲ ਹੋਮ ਕਰਨਾ, ਘਿਉ, ਲੱਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਰਸੋਈ ਦੇ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਪਾਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ, ਮੁਲ਼ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਲੱਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਭੂਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਰੂਪ, ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਭੇਦ, ਪੰਜ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਭਾਗ, ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ (ਚਮੜੀ ਆਦਿਕ), ਅਤੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਹੋਵੇ। ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਵਿਵੇਕ, ਗੁਣ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਮੋਹ, ਗਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਂ — ਇਹ ਸਭ ਤੱਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਾਯਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ — ਇਹ ਸਭ ਤੱਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਯਜਮਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗੋਬਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਛਿੜਕ ਕੇ, ਉਸ ਦਿਨ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਯਜਨ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੌਦ੍ਹਵੀਂ ਦੇ ਸਵੇਰੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਿਤ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦਿਨ ਬਾਕੀ ਸਮੇਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ-ਅੱਗ ਦੀ ਭਸਮ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮੁੰਡਿਤ, ਜਾਂ ਇਕ ਜੂੜੀ ਵਾਲਾ ਬਣਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਤਰ ਪਾ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਉਹ ਗੇਰੂਆਂ ਵਸਤ੍ਰ, ਚਮੜਾ, ਇੱਕ ਕੱਪੜਾ ਜਾਂ ਛਾਲ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੰਡ ਤੇ ਮੇਖਲਾ ਵੀ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਬੈਠ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਅੱਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਭਸਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਛੇ ਅਥਰਵਣ ਮੰਤ੍ਰਾਂ (ਅਗਿਨਿ ਆਦਿ) ਨਾਲ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਲਪੇਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਭਸਮ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਓਮ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਤ੍ਰਿਯਾਯੁਸ਼ ਨਾਮਕ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਸੰਧਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵ੍ਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਸਦਾ ਮਹਾਦੇਵ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਨਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ, ਅੱਠ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਮਲ ਆਸਨ ਬਣਾਉਣਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੌ ਰਤਨ ਲੱਗੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕੇਸਰ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਮਰਥਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲਾਲ ਜਾਂ ਸਫੈਦ ਕਮਲ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਜੇ ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਧਿਆਨ ਰੂਪ ਆਸਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉਕਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਪਾਵਨ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।