ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵਾਯੁ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਪਰ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਵਾਯੁ ਦੇਵ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ: "ਗਿਆਨ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਰੋਕਸ਼ ਅਤੇ ਅਪਰੋਕਸ਼। ਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਹੀ ਅਸਲੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਤਰਕ ਜਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਪਰ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਉੱਚੀ ਸਾਧਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੋਖਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ—ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਸਮਝੋ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਉੱਚੀ ਸਾਧਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸੀਧਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮਰੁਤ! ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਉਪਾਅ ਦੱਸੋ।" ਵਾਯੁ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਸ਼ੈਵ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਸਾਧਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਕਰਮ, ਤਪ, ਜਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਹਰ ਇਕ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਰੋਕਸ਼ ਅਤੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; ‘ਧਰਮ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉੱਚਾ ਧਰਮ, ਜੋ ਆਖਿਰਕਾਰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ੀਰਸ਼ ‘ਸਿਰ’ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਦਕਿ ਆਮ ਧਰਮ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਹੋਰ ਧਰਮ ਲਈ ਵੀ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਾਇਕ ਹੈ। ਸ਼ੈਵ ਉੱਚਾ ਧਰਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਸਾਧਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਆਗਮਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਉਪਾਅੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੈਵ ਆਗਮ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ: ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀਅ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀਅ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀਅ ਆਗਮ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਆਗਮ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ। ਸੁਤੰਤਰ ਆਗਮ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਹਨ, ਫਿਰ ਅਠਾਰਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਾਮਿਕ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਪਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਅਚਾਰਯ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ: ਰੁਰੂ, ਦਧੀਚੀ, ਅਗਸਤਯ ਅਤੇ ਉਪਮਨਯੂ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੁਪਤ ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉੱਥੇ, ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਚਲਣ-ਚਲਣ ਅਤੇ ਹੋਰ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਪਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸੀਧਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਾਧਨਾ ਪਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਯੋਗ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਠ ਨਾਮ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਇਸ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੈਵ ਗਿਆਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਉੱਚਾ, ਸਥਿਰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉੱਚਾ ਯੋਗ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੀਧਾ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੀਧੇ ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ, ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਾਅ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਚਿਕਿਤਸਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ—ਇਹ ਮੁੱਖ ਨਾਮ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਠ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ; ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ, ਸ਼ਾਂਤਿਆਤੀਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ਪੰਜ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਇਹ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਨਾਮ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਦੀਵੀ ਹਨ। ਜਦ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਹੋਰ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਨਾਮ ਆਤਮਾ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਨਾਮ, ਪਦਾਰਥਕ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਪਾਪ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਉਹਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਸਾਰੇ ਮੰਗਲਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਧਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੇਈ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਚਵੀਸਵੇਂ ਤੱਤ, ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਸੰਬੰਧਤਾ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਅਸਲੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ, ਇਹ ਅਖੰਡ ਤੱਤ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਸਮਝੋ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਜੋਂ। ਜੋ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਹੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਥੂਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੂਖਮ।