ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਦੁਖ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਬਾਰੇ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਡਾਕਟਰ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਦੁਖ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੁਧਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਅਜਾਣ ਹੈ—ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਹੀ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਜ਼ਦੀਕੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਖੁਦ ਕਦੇ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਅਸ਼ੁਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰਾਜਾ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਰੀ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁਕਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਅਸ਼ੁਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਹੋਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਅਸ਼ੁਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੇ: "ਸੱਚ, ਓਮ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਮ੍ਰਦੁ"—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਸਾਰੇ ਸਾਧੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਹਵਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਹਵਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਧੂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ: "ਗਿਆਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਪਰੋਕਸ਼ ਅਤੇ ਅਪਰੋਕਸ਼। ਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਰਕ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰੋਕਸ਼ ਹੈ; ਪਰ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਉੱਚੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਨਿਸਚਿਤ ਕਰ ਲਓ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਸਿੱਧਾ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉੱਚੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ।" ਸਾਧੂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਮਰੁਤ, ਅੱਜ ਉਸ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।" ਹਵਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਸ਼ੈਵ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਅਭਿਆਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਖੁਦ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਪੰਜ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਕਰਮ, ਤਪ, ਜਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਹਰ ਪੜਾਅ ਆਪਣੇ ਵਕਤ 'ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਪਰੋਕਸ਼ ਅਤੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।" "ਧਰਮ, ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਆਮ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ; 'ਧਰਮ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ।" "ਉੱਚਾ ਧਰਮ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਮੂਲ 'ਤੇ ਹੈ; ਆਮ ਧਰਮ, ਓਸੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਸਭ ਲਈ ਹੈ।" "ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਜੀਵ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ; ਆਮ ਧਰਮ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਥਿਤ ਹੈ।" "ਸ਼ੈਵ ਉੱਚਾ ਧਰਮ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਭਿਆਸ ਹੈ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸਮਰਥਿਤ ਹੈ।" "ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਆਗਮਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਹਾਇਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਿਤ ਹੈ।" "ਸ਼ੈਵ ਆਗਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਦੋਵੇਂ ਸੁਧਾਰਿਆ ਹੋਏ; ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਗਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਗਮ ਸਵਤੰਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਸਵਤੰਤਰ ਆਗਮ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ-ਭਾਗੀ, ਫਿਰ ਅਠਾਰਾਂ-ਭਾਗੀ, ਕਾਮਿਕ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ 'ਸਿੱਧਾਂਤ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਆਗਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਤੱਕ, ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿਚ, ਇਹ ਯੋਗ-ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਖੁਦ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ।" "ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ: ਰੁਰੂ, ਦਧੀਚੀ, ਅਗਸਤ, ਅਤੇ ਉਪਮਨ्यु।" "ਇਹ ਪਸ਼ੁਪਤ ਆਚਾਰਯ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ-ਪੰਥੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੈ।" "ਉਥੇ, ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਚਲਣ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਆਦਿ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਭਿਆਸ ਪਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਾਧਨ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਯੋਗ, ਜੋ ਅਠ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੈਵ ਗਿਆਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਆਪਕ, ਸਥਿਰ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਰਸ਼ਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ, ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਫਿਰ, ਜੀਵ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਧਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਸ਼ਿਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਇਹ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਚਿਕਿਤਸਕ, ਸਰਵਗਿਆਤਾ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ—ਇਹ ਮੁੱਖ ਨਾਮ ਹਨ।" "ਇਹ ਅਠ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ; ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ, ਸ਼ਾਂਤਿਆਤੀਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।" "ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਨਾਮ ਪੰਜ ਸੀਮਤ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਇਹ ਅੰਗ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ, ਹਵਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉੱਚਾ ਧਰਮ, ਪਸ਼ੁਪਤ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ।