ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਅਪਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ, ਜੋ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ ਤੱਕ—ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਯਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨੀ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ, ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਮਾਯਾ ਤੱਕ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਾਯੂ ਆਦਿਕ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਅਸਥਿਰ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹੀ ਸਰਵਤ੍ਰ ਹਕੂਮਤ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਅੰਤਰિક્ષ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ—ਕੱਚੀਆਂ ਤੇ ਪੱਕੀਆਂ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਇਕੋ-ਇੱਕ ਇਲਾਜ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੰਭੂ, ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਫਸੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੀ ਦੁੱਖਮਈ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਕਦੇ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੂਲ ਸਵਭਾਵ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਗੀ ਸਿਰਫ ਵੈਦ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਵੈਦ ਆਪਣੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਪਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੈਦ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਜੋ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਖਾਮੀ ਨਹੀਂ। ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਟਕਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਅਚੇਤਨ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਾਇਵ ਸਨਿਧੀ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਚੁੰਬਕ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੀ ਸਿਰਫ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨੇੜਤਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਕਾਰਣ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਅਣਜਾਣਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸਾਰੀ ਚਲਚਲਾਊ ਉਸੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਖੁਦ ਕਿਸੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ-ਰੂਪ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਉਸ ਦੀ ਰਾਜਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਆਗਿਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮਲਿਨਤਾ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੂੜਤਾ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਮਲਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੇ: "ਸੱਚ, ਓਮ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਕੋਮਲ"—ਇਹ ਸਭ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ ਰਹਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਪਰ ਵਾਯੂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀ ਅਜੇ ਪੱਕਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬੋਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਰੋਕ (ਅਪਰੋਕ) ਤੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ (ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ)। ਪਰੋਕ ਗਿਆਨ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਪਰ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਪੱਕਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਤਰਕ ਜਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰੋਕ ਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਉੱਚੀ ਸਾਧਨਾ ਰਾਹੀਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਓ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਾਧਨਾ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਮਰੁਤ! ਅੱਜ ਇਸ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ।" ਉਸ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਸ਼ੈਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਸਾਧਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕਰਮ, ਤਪ, ਜਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਪੰਜੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਉੱਚੇ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ, ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਪਰੋਕ ਤੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਆਮ ਧਰਮ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ; "ਧਰਮ" ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਜੋ ਵੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਉੱਚਾ ਧਰਮ, ਜੋ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਆਮ ਧਰਮ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਰਮ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਕਰਕੇ ਹੈ; ਦੂਜਾ, ਆਮ, ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਸ਼ੈਵ ਉੱਚਾ ਧਰਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਸਾਧਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸਮਰਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਆਗਮਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਪਕ ਉਪਾਅੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੈਵ ਆਗਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ: ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਦੋਵੇਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ; ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਗਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਰ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸੁਤੰਤਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਤੰਤਰਤ ਆਗਮ ਪਹਿਲਾਂ ਦਸ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਅਠਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਮਿਕਾ ਆਦਿਕ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ "ਸਿਧਾਂਤ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਪਕ ਹੈ, ਸੌ ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉੱਚਾ ਪਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਯੋਗ-ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ: ਰੁਰੂ, ਦਧੀਚ, ਅਗਸਤ ਅਤੇ ਉਪਮਨਯੂ।