ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਤਮਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਮੱਧ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਤਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਸੁ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ; ਸ਼ੈਵ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਉੱਤਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਰੌਦ੍ਰ ਹਨ, ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹਨ। ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਦਿਵਯ ਜਨਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮੱਧਮ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਹਨ; ਇਹ ਪੰਜ ਜਨਮ ਮਿਲ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਹੇਠਲਾ ਹੋਣਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੱਕਾ। ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਵੀ ਕਚੀ ਜਾਂ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਕਚੀ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਾ ਵਿਚ ਹੇਠਲਾ ਪੱਧਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੱਕੀ ਵਿਚ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਉੱਚਾ ਪੱਧਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹੇ ਆਤਮਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਅਸ਼ੁਧਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ। ਇੱਕ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ, ਦੋ ਵਾਲੇ ਮੱਧਮ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ ਦੋ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਭੇਦ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਉਪਾਦਾਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਮਨ-ਮਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਸਾਰੇ—ਇੱਕ, ਦੋ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਵਾਲਿਆਂ 'ਤੇ—ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਸਵਭਾਵ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ; ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ ਤਕ, ਹਰ ਥਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਤਕ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਖੇਤਰ 'ਚ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਤਕ। ਅਕਾਸ਼, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਮਾਇਆ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਰਸਤੇ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਿੱਧੇ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਦੇਵਤਾ ਹਨ, ਮੱਧਮ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਸ਼ੁਧਤਾਵਾਂ—ਕਚੀ ਅਤੇ ਪੱਕੀ—ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ-ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੰਭੂ, ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਉਹੀ ਦਵਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦੁਖ ਦੇ ਮੁਕਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁਖ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸਾਰਾ ਅਸਤਿਤਵ ਦੁਖ ਹੀ ਹੈ; ਦੁਖ ਅਦੁਖ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੂਲ ਸਵਭਾਵ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਗੀ ਵਿਦਯਾ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਡਾਕਟਰ ਦਵਾਈ ਦੇ ਕੇ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀ ਵਿਦਯਾ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁਧ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ; ਇਹ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵੀ ਉਸਦੀ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ। ਜਦਕਿ ਦੁਖ ਮੂਲ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਭਟਕਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ੁਧਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਜੜ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਿਵਾਏ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ। ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੋਹਾ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨੇੜਤਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਹਟਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ, ਰਾਜਾ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਅਣਜਾਣ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਸ ਵਲੋਂ ਹੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਦਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਜਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁਕਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਦਾਗੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਮੋਹ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਦੀ ਸਮਝ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੇ: "ਸੱਚ, ਓਮ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਮਿੱਠੇ"—ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਸੰਦੇਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵਾਯੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਵਾਯੂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੱਕਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ। ਗਿਆਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਰੋਕਸ਼ ਅਤੇ ਅਪਰੋਕਸ਼। ਪਰੋਕਸ਼ unstable ਹੈ, ਪਰ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਪੱਕਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਰਕ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰੋਕਸ਼ ਹੈ; ਪਰ ਅਪਰੋਕਸ਼ superior ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਲਓ ਕਿ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਲਗਾਓ। "ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਆਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਅੱਜ ਉਸ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੋ, ਹੇ ਮਰੁਤ!" ਵਾਯੂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਸਰਵੋਤਮ ਧਰਮ ਸ਼ੈਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਆਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕਰਮ, ਤਪ, ਜਪ, ਧਿਆਨ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਹਰ ਇੱਕ ਅਗਲੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਰੂਪਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਸਰਵੋਤਮ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਪਰੋਕਸ਼ ਅਤੇ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਵੋਤਮ ਅਤੇ ਅਸਰਵੋਤਮ ਧਰਮ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; "ਧਰਮ" ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ, ਸਾਡੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੀ ਹੈ।