ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੋਣ-ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸਵੰਤ ਫਲ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਸੋਨਾ ਪਿਘਲਦਾ ਹੈ, ਕੋਇਲਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਕਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਐਸਾ ਕਰਤਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਕਿ ਉਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜੀਵ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ; ਪਰ ਇਹ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੁਕਤ ਹਨ; ਬੰਨੇ ਹੋਏਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੁਝ ਵਿਲੀਨਤਾ ਜਾਂ ਭੋਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ—ਕੋਈ ਉੱਚ, ਕੋਈ ਨੀਵਾਂ; ਕੁਝ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਹਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਵਿਚਕਾਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਾ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਸੂ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹਨ। ਕੁਝ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ; ਸ਼ੈਵ ਬੰਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੌਦ੍ਰ ਹਨ; ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਨਵ ਹਨ; ਵਿਲੀਨਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ। ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਦੇਵ-ਜਨਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮੱਧਮ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਆਦਿਕ ਨੀਵੇਂ ਹਨ; ਇਹ ਪੰਜ ਜਨਮ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ ਹੋਣਾ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੱਕੀ। ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੀ ਕੱਚੀ ਜਾਂ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਕੱਚੀ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਵਾਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜੀਵ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ, ਦੋ ਵਾਲੇ ਮੱਧਮ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇੰਝ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ, ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਸਾਰੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਨਾ ਹੋਣ; ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ ਤੱਕ, ਸੈਂਕੜੇ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿਕ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਤੱਕ ਦਾ ਖੇਤਰ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਅੰਤਰਾਲ, ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ, ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਤੱਕ। ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ, ਮਹਾਮਾਇਆ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਵਾਯੁ ਆਦਿਕ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਾਂਭੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਆਖਰੀ ਥਾਂ ਤੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਝ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾਵਾਂ—ਕੱਚੀ ਤੇ ਪੱਕੀ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰਿਕ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਇਕੋ ਇਲਾਜ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੰਭੂ, ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਦਵਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮੁਕਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਮਰੀਜ਼ ਸਿਰਫ ਵੈਦ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਵੈਦ, ਉਪਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਅਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਦ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਹ ਜੋ ਵਿਅਪਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਉਸਦੀ ਤ੍ਰੁੱਟੀ ਨਹੀਂ। ਦੁੱਖ ਜੇਕਰ ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਚੁੰਬਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਤੇ ਹੀ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨੇੜਤਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਰਵ-ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਵਲੋਂ ਹੀ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਦੇ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਹੁਕਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਕਦੇ ਲੱਗ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਉਸਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਕੋਈ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਹੋਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਲੱਗਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਅਵਾਜ਼ ਆਈ: "ਸਚ, ਓਮ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਮਿੱਠਾ"—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।