ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਹਾ ਅੱਗ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਤਾਪ ਅੱਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲੋਹੇ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਸੜਦੀ, ਸਗੋਂ ਅੱਗ ਹੀ ਸਾੜਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਹੈ, ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਕੋਇਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਸਤੀ ਆਦਿ ਗੁਣ ਮੂਲ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਬ ਗੁਣ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮੰਦਾ ਫਲ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਗੁਣ ਜਾਂ ਅਗੁਣ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵਲੋਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾ ਤਾ ਪੂਣ (ਪੁੰਨ) ਲਈ ਹਨ, ਨਾ ਪਾਪ ਲਈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ‘ਕ੍ਰਿਪਾ’ ਨੂੰ ਦੂਸਰਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ; ਅਸਲ ਲਾਭ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਲਾਭ ਹੈ ਅਤੇ ਓਹੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਭ ਨੂੰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਸਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ‘ਮਦਦ’ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੀ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹਨ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਲੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਰੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਮਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਰ ਇੱਕ ਕਮਲ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਿੜਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸਵੰਤ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਅੱਗ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੋਇਲਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਹੋਣ ਨਾਲ। ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਸਤਤ ਪ੍ਰਯਾਸ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਦਰਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਸਭ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਕਰਮ ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਮਰਨ ਕਰੇ? ਇਹ ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਾਹਰੋਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੁਕਤ। ਬੰਨੇ ਹੋਏਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੁਝ ਵਿਲੀਨਤਾ ਜਾਂ ਭੋਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉੱਚ-ਨੀਵ ਹਨ; ਕੁਝ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨੇੜਲੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਹਨ ਜੋ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਵਿਚਕਾਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ; ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚਕਾਰ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਥਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਕੁਝ ਵਸੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ; ਸ਼ੈਵ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੌਦ੍ਰ ਹਨ; ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਣਵ ਹਨ; ਵਿਲੀਨਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹਨ। ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਦਿਵਿ-ਜਨਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਧਯਮ ਹੈ, ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਨੀਵਾਂ ਹਨ; ਇਹ ਪੰਜ ਜਨਮ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉੱਚ-ਨੀਵ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੱਕੀ। ਇਹ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੀ ਕੱਚੀ ਜਾਂ ਪੱਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਕੱਚੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨੀਵਾਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਚਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ। ਇੱਕ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ, ਦੋ ਵਾਲੇ ਮਧਯਮ, ਤਿੰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋ ਤੇ ਇੱਕ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਪਾਧੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਇੱਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ; ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਨਾ ਵੀ ਹੋਣ। ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੱਕ, ਸੈਂਕੜੇ ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਤੱਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਵੀ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਨੇ ਪੂਰਾ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤ ਤੱਕ। ਆਕਾਸ਼, ਜੋ ਮਹਾਮਾਇਆ ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਲੋਕਪਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਅਸਥਿਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ-ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵਤੇ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾਵਾਂ, ਕੱਚੀ ਤੇ ਪੱਕੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਰੂਪ ਰੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਉਪਚਾਰ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੰਭੂ, ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਇਹ ਦਵਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮੁਕਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦেহ ਨਹੀਂ। ਦਰਅਸਲ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਅਦੁੱਖ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਰੋਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਵੈਦ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਕਰਕੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਵੈਦ ਦਵਾਈ ਦੇ ਕੇ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ, ਜੋ ਜੀਵ ਸੁਭਾਵਕ ਅਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।