ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਵ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਚਰਚਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਲਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਣ; ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਕੋਈ ਦਇਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੁਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨਾਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਡਾਕਟਰ, ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਲਾਜ ਲਈ ਕੁਝ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਦਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦਇਆ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੋ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਐਸੇ ਵੇਲੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਭਾਵੀ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਣੀ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਸੱਪ ਆਉਂਦਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਨਿਰਭਾਵੀ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦਇਆ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਕੜੀ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੇ, ਹੋਰ ਸਭ ਅਸਵੀਕਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਜਿਸਮਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਦਿਕ ਦੋਸ਼ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਤਾਂਬਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ, ਤਾਂਬੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ, ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤਾਂਬੇ ਨੂੰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਵੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਕਦੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਆਤਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੜਨ ਅੱਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲੋਹੇ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਸਮਧਾਰੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਲਕੜੀ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੜਦੀ, ਸੜਨ ਅੱਗ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਕੜੀ ਦਾ ਕੋਲਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਲਕੜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲਕੜੀ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ—ਸਭ ਵਿੱਚ— ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਹੀ, ਸ਼ਿਵ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਦੋਸਤੀ ਆਦਿ ਗੁਣ ਦੂਜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਣ ਜਾਂ ਪਾਪ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਦੂਜੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗੁਣ ਪੂਣ ਜਾਂ ਪਾਪ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕ 'ਕ੍ਰਿਪਾ' ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ; ਬਲਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਅਸਲ ਲਾਭ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਉਹੀ ਲਾਭ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰਵਜਨਕ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। 'ਸਹਾਇਤਾ' ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਸਰਵਜਨਕ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਲਾਭ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਕੰਵਲ ਨੂੰ ਖਿੜਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਕੰਵਲ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਖਿੜਦਾ ਹੈ, ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਵਭਾਵ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਸਵਭਾਵ, ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸਵੰਤ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ, ਸੋਨਾ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਲਾ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪੱਕ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ। ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਅਜਾਦ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਵਭਾਵਿਕ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਸਰਵਜਨਕ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਾਤਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਹ ਜੀਵ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਟਕਦੇ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਕਰਮ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨ ਸਕਦੇ? ਇਹ ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੈ, ਬਾਹਰੋਂ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ; ਪਰ ਇਹ ਕਾਰਨ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਰਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਬੱਝੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੁਕਤ; ਬੱਝਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੁਝ ਵਿਘਟਨ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ, ਗਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਉੱਚੇ ਜਾਂ ਹੇਠਲੇ; ਕੁਝ ਜਸਮਧਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਸਮਧਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਹਨ ਜੋ ਪਥਾਂ ਦੇ ਚਰਮ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ; ਹੇਠਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਇਕ ਤਿੰਨ-ਵਿਧੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਵੀ ਆਤਮਾ ਹੇਠਾਂ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਮੱਧ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਸੁ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਸਵ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ; ਸ਼ੈਵਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਮਹੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰੌਦ੍ਰ ਹਨ; ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਨਵ; ਸੰਕੋਚ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਤਪਾਦਕ ਹਨ। ਅੱਠ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਿਵਯ ਜਨਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ, ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਮੱਧਮ, ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਹੇਠਲੇ; ਇਹ ਪੰਜ ਜਨਮ ਮਿਲ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਹੇਠਲਾ ਹੋਣਾ, ਸੰਸਾਰੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਲਈ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ; ਪਹਿਲਾਂ ਕਚਾ, ਫਿਰ ਪੱਕਾ। ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵੀ ਕਚੀ ਜਾਂ ਪੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਭਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਕਚੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠਲੇ, ਪੱਕੀ ਵਿੱਚ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਉੱਚੇ। ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਆਤਮਾ, ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ, ਤਿੰਨ-ਵਿਧੀ ਹਨ: ਇਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ, ਦੋ ਵਾਲੇ ਮੱਧਮ, ਤਿੰਨ ਵਾਲੇ ਹੇਠਲੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ। ਤਿੰਨ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਾਲੇ, ਦੋ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਲਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਇਕ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।