ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਘਟੀਆ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸੀ ਕਰਕੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਜ਼ਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸਾਰ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਉਹਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਰਵਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ—ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ "ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ," ਤੇ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਉਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਧਰਮ ਹੈ; ਜੋ ਉਲਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਵਿਅਵਹਾਰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਧਰਮਿਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋ ਸਮਝਾਉਣ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਾ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਤੜਕਾ (ਸਜ਼ਾ) ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਤ ਸਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਲੇ ਦੀ ਨਿਯਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸਦਾ ਭਲੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਉਹ ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਗਲਤ ਰਸਤੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਗਲਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਪਿਓ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਤੇ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇ en, ਜੇ ਕੋਈ ਪੱਖਪਾਤ ਰਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਕਠੋਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਜੇ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗਲਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਸ਼ ਪੱਖਪਾਤ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਦਇਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦੁਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨਾਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਡਾਕਟਰ, ਜਦੋਂ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੁਝ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਠੋਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਦਇਆ ਵੀ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਐਸੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਦਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਸੱਪ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਕੇ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਨਿਰਦਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਦਇਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਤਾਂਬਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਗ ਤਾਂਬੇ ਨਾਲ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਸਗੋਂ ਤਾਂਬਾ ਹੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਜਦ ਤਾਂਬਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਝ ਹੀ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸੜਨਾ ਅੱਗ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਲੋਹੇ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵ ਵਿੱਚ, ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਸੜਦੀ, ਸੜਨਾ ਅੱਗ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਕੋਲਾ ਬਣਨਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਅੱਗ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਸਤੀ ਆਦਿ ਗੁਣ ਮੂਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਹਾਇਕ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਮੂਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਲੋਂ ਹੀ ਮਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾ ਪੁੰਨ ਲਈ ਹਨ, ਨਾ ਪਾਪ ਲਈ। ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ "ਕ੍ਰਿਪਾ" ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ; ਅਸਲ ਲਾਭ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਭਲਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਭਲਾ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਭਲੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੀ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। "ਸਹਾਇਤਾ" ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੀ ਭਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਪਦਾਰਥ ਸਦਾ ਭਲੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਮਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਰ ਕਮਲ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਖਿੜਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿਨਸੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਸਵਾਨ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਸਿਰਫ਼ ਸੋਨਾ, ਨਾ ਕਿ ਕੋਲਾ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿਘਲਦਾ ਹੈ; ਇੰਝ ਹੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ। ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਾਦ ਕਰਤਾ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਵ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਆਤਮਾ ਕਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਹ ਜੀਵ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ, ਜੇ ਕਰਮ ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿਆਣੇ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਵਿੱਚ ਫਸਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਬੰਧਨ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀਕਤ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ; ਪਰ ਇਹ ਕਾਰਨ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਮੁਕਤ; ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਕੁਝ ਵਿਲੀਨਤਾ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਕੇ। ਕੁਝ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਉੱਚੇ, ਕੋਈ ਨੀਵੇਂ; ਕੁਝ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਹਨ, ਜੋ ਰਸਤੇ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਵਿਚਕਾਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ; ਜੋ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਹੇਠ ਹਨ।