ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਸ ਸਰੂਪ-ਸਵਰੂਪ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਲਿੰਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੂਰਤੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ, ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰੂਪ-ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਉਹ ਸਰੂਪ-ਸਵਰੂਪ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਰੂਪ-ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਿਅ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵਲੋਂ ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਸਭ ਨੂੰ, ਉਸ ਸਰੂਪ-ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਰੂਪ-ਸਵਰੂਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਹਕੀਕਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਆਭਾਸ, ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭੋਗ, ਜੋ ਕਿ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁਖ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਭੋਗ ਕਿਹੜਾ? ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੀ ਰੋਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਵਿਚ ਐਸਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਸੰਯਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ ਵਲੋਂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਹੀ ਹੈ; ਉਹ ਇਸ ਖੇਲ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਆਦਿਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸੰਯਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਕਦੇ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ; ਇਸੀ ਲਈ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੰਯਮ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕਾਰਜ, ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ, ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੈ—ਜੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਇਹ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ"—ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਉਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣਾ ਹੀ ਗੁਣ ਹੈ, ਉਲਟ ਕਰਨਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਹਰ ਕੋਈ ਵਿਹਾਰ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਗੁਣਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਦੋਂ ਸਮਝਾਉਣ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਾ bane, ਤਾਂ ਦੰਡ ਹੀ ਉਪਾਏ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧੀ, ਜੋ ਦੰਡ ਤੇ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿੱਤ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਦਾ ਭਲੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜੋ ਬੁਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਦੋਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਵਿਅਵਸਥਿਤ ਤੇ ਅਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹਨ; ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸੰਯਮ ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਪਿਓ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਤੇ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਨਿਰਪੱਖ ਵੀ ਜਦੋਂ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕਠੋਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋਣ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਸ਼ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਦਇਆ ਬਿਨਾ ਦੁੱਖ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨਾਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਡਾਕਟਰ, ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਲਾਗ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਠੋਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਦਇਆ ਹੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਵੀ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦਇਆ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਕੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਜੇ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਰੱਖਿਆ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਸੱਪ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਸਿਰਫ ਦੋਸ਼ ਹੀ ਵੇਖੇ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਸੁਕੜ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦਇਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਣ ਨਹੀਂ; ਸਿਰਫ਼ ਜੋ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਮਾਦਿਕ ਦੋਸ਼ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੀ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਤਾਂਬਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਤਾਂਬੇ ਨਾਲ ਛੁਹਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਗੰਦਗੀ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼, ਗੰਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਗੰਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਗੰਦੀ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਹਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸੜਨਾ ਅੱਗ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਲੋਹੇ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਲੱਕੜ ਆਪ ਨਹੀਂ ਸੜਦੀ। ਕੋਲਾ ਹੋਣਾ ਲੱਕੜ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਅੱਗ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ, ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਸਹਾਇਕ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਾਪ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਸਹਾਇਕ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਵਲੋਂ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਨਾ ਪਾਪ ਹੈ, ਨਾ ਪੁੰਨ। ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ 'ਕ੍ਰਿਪਾ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ; ਅਸਲ ਲਾਭ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਉਹ ਲਾਭ ਹੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। 'ਸਹਾਇਤਾ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਦਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਹੈ। ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਸਭ ਕੁਝ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਰੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਮਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਭ ਕਮਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਖਿੜਦੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਖਿੜਦਾ ਹੈ।