ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਲੋੜ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ; ਅਸਲ 'ਇਨਡਿਪੈਂਡੈਂਸ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਅਰੂਪ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ 'ਰੂਪ-ਸਰੂਪ' ਹੈ, ਉਹ 'ਸ਼ੈਵ ਰੂਪ' ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਉਹ ਅਰੂਪ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਲਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਜਾਂ ਮੱਧ-ਸੂਚਕਤਾ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਰੂਪ ਜੋ ਸਵੈ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਉਸ ਨੂੰ ਸਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਿਵੇਂ 'ਅੱਗ ਲਿਆਓ' ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਅੱਗ ਸਲਗਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੂਜਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਸਮੇਂ, ਅਸੀਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦਿੱਤੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਜੀਵ ਵੀ, ਜੋ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਰੇ—ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ—ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੱਚ ਅਤੇ ਅਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਭੋਗ ਕਰਮਾ ਦੇ ਫਲ—ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ—ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਕਰਮ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੀ ਰੋਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਰੋਕ-ਟੋਕਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਹੀ, 'ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ' ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਰਾਜ 'ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ' ਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਜੀ 'ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ' ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੇਲ-ਸਰੂਪ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਾਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਨਿੰਦਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਇਸੀ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਮਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕਾਰਜ, ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ, ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਕਰਤਵਤਾ ਹੈ—ਜੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ; ਰਚਨਹਾਰ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ: "ਇਹ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਨਾ ਕਰਨਾ"—ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਉਸ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨੇਕੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ; ਵਿਰੁੱਧ ਕਰਨਾ ਨੇਕ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੇ ਕੁਝ ਨੇਕ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਝਾਉਣ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਾ ਚਲਵੇ, ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਹੀ ਢੰਗ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਜੋ ਸਜ਼ਾ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਲਾਭ ਦੀ ਲਕੜੀ 'ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾਭ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ। ਫਿਰ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬੁਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰੋਕਦੇ ਹਨ? ਜੋ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਣ-ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਅਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਣ-ਉਚਿਤ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਜਰੂਰਤ ਸਮੇਂ ਰੋਕਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕੜਵਾਹਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋਣ; ਪਰ, ਜੇ ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਨਾਂ ਦਇਆ ਦੇ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਨਾਹੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਡਾਕਟਰ, ਕਾਰਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਠੋਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਦਇਆਵਾਨ ਹੈ। ਦਇਆ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੇਕ ਨਹੀਂ, ਜੇਹੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਐਸੇ ਸਮੇਂ, ਦਇਆਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਅਣ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲਣੀ ਸੀ, ਉਹ ਖਤਰੇ 'ਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੱਪ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ, ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਆਖਿਰਕਾਰ, ਉਹ ਵੀ ਅਣ-ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਦਇਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੇਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ; ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਜੋ ਲਕੜੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਮ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ, ਇਹ ਦੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਤਾਂਬਾ, ਭਾਵੇਂ ਅੱਗ 'ਚ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਗ ਤਾਂਬੇ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਤਾਂਬਾ ਹੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਵੇਂ ਹੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਕਦੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਇਆ, ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਦਾ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।