ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ; ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਖਰ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਜਾਂ ਵਾਧਾ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਊਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਹੈ; ਉਸੀ ਕਾਰਣ, ਜੋ ਸਬ ਕੁਝ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਹੀ ਮਾਇਆ; ਸੋਚਣ ਤੇ ਇਹ ਕੋਈ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਅ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਨਾਂ ਮੋਖ, ਪਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਮੋਖ—ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਹ, ਸਾਰੇ ਸਰਵ-ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹਦਾ ਸਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉਸ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪਰਮ ਏਕਤਾ ਤੋਂ, ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਕਲਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਕਾਰਨ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਭੇਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਹ ਭੇਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਤੇ ਪੁਰਖ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਚੇਤਨਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ—ਇਹ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ, ਮਾਇਆ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਛੇ ਰਾਹ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਰਾਹੀਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਾਮਾਤੀ ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਕਰਤੱਬ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸਮਝਣੇ ਔਖੇ ਹਨ, ਸਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰੰਗ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ, ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਹਾਲਤਾਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਦੀ ਸਰਵ-ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਹੈ। ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਸਰਵ-ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਅਜਿਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਪ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਜਦ ਰੂਪ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਫਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਹੋਣਾ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਹਰ ਥਾਂ, ਸਰਵੋੱਚ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਗੈਰ-ਸਰਵੋੱਚ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਸਰਵੋੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਰਵੋੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਫਲ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਫਿਰ ਇਹ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਬਦਲਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਫ਼ਿਤਰਤ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਤੇ ਅਸਦਾ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ? ਹਰ ਥਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਰੂਪਵਾਨ, ਪੂਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਫਲ-ਰਹਿਤ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸਰੂਪਵਾਨ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੂਪਵਾਨ ਤੇ ਰੂਪ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਰੂਪ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਰੂਪ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਚਾਹੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭੂਤਾਂ ਤੱਕ, ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ? ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਰੂਪ ਬਣਾਉਣਾ ਇਕ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਿੱਘਣਤਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਵੀ, ਜੰਗ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇ enven ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਵੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਰੂਪਧਾਰਤਾ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਿਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਉਹ ਹਠ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ 'ਪੁੱਤਰ' ਆਖ ਕੇ ਬਦਨਾਮੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਨਰਸਿੰਘ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਰਭ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੁਕੀਲੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਰੌਂਦ ਦਿੱਤਾ। ਦੇਵੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ, ਜਦ ਦੱਖ ਦਾ ਯਜ੍ਯ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਵੀਰਭਦਰ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਹਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਦੈਤ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਲਈ ਇੰਨ੍ਹਾ ਬਣ ਗਏ। ਕਾਮਦੇਵ, ਜੋ ਇਛਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਗਾਵਾਂ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰਾਂ 'ਤੇ ਦੁੱਧ ਵਗਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਦੈਤ ਜਲੰਧਰ ਨੂੰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਹੀ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਬਰਛੀ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜੋ ਸਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਚੱਕਰ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿਰਦਈ ਜਾਤੀ, ਜੋ ਮਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਧਕ ਦੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੰਠ ਤੋਂ ਮੌਤ ਦੀ ਕੁਆਰੀ ਕਾਲਾ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਵੀ ਡਿੱਗ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਗੌਰੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ।