ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਭੁਵਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਗਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਤੱਤ ਸੰਖਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਮਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੱਤ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਤ ਕਲਾ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਨ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਰਾਹੀਂ, ਕਲਾਵਾਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਆਪਕਤਾ ਫੈਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਛੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਵੰਡ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮ ਸਵਭਾਵ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੱਕ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਇਕੋ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਥਾਨ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਛੇ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਅਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਤੱਕ, ਅੰਡ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧਿਕਰਨ ਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਅਪ੍ਰਕਟ ਖੇਤਰ ਤੱਕ ਪ੍ਰਤਿ਷ਠਾ ਰਾਹੀਂ। ਫਿਰ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਤੱਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਮੱਧ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ, ਸ਼ਾਂਤਿਆਤੀਤਾ ਰਾਹੀਂ। ਇਹ ਜੋ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਸਵਭਾਵ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜੋ ਭੀ ਖੋਜੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਉਸਦੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਉਤਪਾਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਜਾਂ ਵਾਧਾ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸਰਵਰਵਰਤੀ ਹੈ; ਉਸੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਪਰਿਵਰਤਨ; ਇਹ ਬੰਧਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ, ਸਾਰੀਆਂ ਸਰਵਰਵਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਾਥੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਨਾਰੀ-ਨਰ ਵਾਂਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਤਰਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਣਯ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਹੁਕਮ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਸ਼ੈਵ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜੋ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ, ਮਾਇਆ ਆਪ, ਅਤੇ ਤ੍ਰੈਗੁਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਛੇ ਮਾਰਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਛੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਰੂਪ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਅਚੰਭੇਜ ਅਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਕਰਤੱਬ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹਨ, ਸਾਡੀਆਂ ਬੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਭਿੰਨ ਮਿਲਾਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਰੋਕ ਜਾਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਖੁਦ ਕਿਸੇ ਲਈ ਰੋਕ ਜਾਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੀ ਸਰਵਰਵਰਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹਦੀ ਸਰਵਰਵਰਤਾ ਐਸੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਸਰੂਪ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿਸਦਾ ਸਰਵਰੂਪ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਲਈ ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੂਪ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਸਰੂਪ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਣ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਹਰ ਥਾਂ, ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਅਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਿਫਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਦਲਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਅਸਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਅਤੇ ਅਸਦਾ ਵਿਚ ਭਰਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ? ਹਰ ਥਾਂ ਇਹ ਆਮ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਰੂਪਧਾਰੀ, ਪੂਰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਫਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਰੂਪਧਾਰੀ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੂਪਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਭਰਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਸਰੂਪ ਸਵੀਕਾਰਨਾ ਕਿਸੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਸਰੂਪਧਾਰੀ ਹੋਣਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਛਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ, ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਤੱਕ, ਆਪਣੀ ਇਛਾ ਨਾਲ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਜਾਂ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹਨ; ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ? ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਛਾ ਨਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਣੁਪਾਤ ਆਦਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚਿ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਉਹੀ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸਰੂਪਧਾਰੀ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪਰਮ ਕਾਰਣ, ਸਭ ਦਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅਭਿੰਨਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਵਰਵਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਲੀਲਾ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਪਰਮ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਗੂੜ੍ਹਾਈ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।