ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜੋ ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਚਲ ਹੈ, ਉਹ ਉਰਜਾ ਅਤੇ ਸਰ ਦਾ ਵੰਡ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਰਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਆਦਿ, ਅਤੇ ਸਰ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਠਾਸ ਆਦਿ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਹੀ ਜਗਤ ਦਾ ਨਿਰਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਤੋਂ ਅਮਰਤੱਤ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰਤੱਤ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨੀ ਤੇ ਸੋਮ ਦਾ ਜੋ ਤੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਮੰਗਲਦਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਹਵਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮੀਂਹ ਫਸਲ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਨ ਮੀਂਹ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਅਮ੍ਰਿਤ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਚੰਦ੍ਰ-ਅਮ੍ਰਿਤ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਾਲ-ਅਗਨੀ ਹੇਠਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ; ਜਦ ਤੱਕ ਉੱਤੇ ਸੜਨ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਹਾਅ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤੇ ਵਧਦੀ ਕਾਲ-ਅਗਨੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਓਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਾਰਦੀ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਸੋਮ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ। ਕਦੇ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਕਤੀ ਹੇਠਾਂ; ਕਦੇ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਹੇਠਾਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅੱਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਾੜ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਖ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ, ਰਾਖ ਦੀ ਇਹ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, 'ਅਗਨੀ' ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੀ ਜੋ ਰਾਖ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਮ ਨਾਲ, ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਾਖ ਯੋਗ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਹਰ ਥਾਂ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਵਰਖ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਗੁਪਤ ਸੜਨ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਨੀ ਤੇ ਸੋਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ, ਯੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਅਰਥ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਵਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅਗਨੀ ਤੇ ਸੋਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ, ਉਹ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੇ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਥਾਪੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਛੇ ਰਸਤੇ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ। ਕੋਈ ਭੀ ਵਸਤੂ ਧੁਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਧੁਨੀ ਅਰਥ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਸਮੇਂ, ਹਰ ਧੁਨੀ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਇਹ ਪਰਿਵਰਤਨਤਾ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਧੁਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ। ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਆਦਿ ਰੂਪਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਧੁਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸਥੂਲ, ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੇ ਪਰਮ। ਸਥੂਲ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੰਨ ਨਾਲ ਸੁਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੁਖਸ਼ਮ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੀ ਮਜਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੱਤ-ਸ਼ਕਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਸਭ ਸਿਰਜੀ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੂਲ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੰਡਲਿਨੀ, ਮਾਇਆ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਵੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਛੇ ਰਸਤੇ ਵਜੋਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਧੁਨੀ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਅਰਥ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਮਾਪਤੀ ਜਾਂ ਭੋਗ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ-ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਤੱਤ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਕਲਾਵਾਂ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਕਾਫੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਮੰਤ੍ਰ, ਪਦ ਅਤੇ ਵਰਣ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੁਵਨ, ਤੱਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਥਾਪੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇੱਥੇ, ਆਪਸੀ ਪਰਸਪਰਤਾ ਤੇ ਅਪਰਸਪਰਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ, ਸਾਰੇ ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਕਾਂਸ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ, ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਅੱਖਰ, ਭੁਵਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਭੁਵਨ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਧਣ ਰਾਹੀਂ। ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕਾਰਣ-ਤੱਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਤ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਥਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ, ਕੁਝ ਭੁਵਨ ਅੰਦਰੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਭੁਵਨ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਿਵਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਤੱਤ ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਥਾਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤੱਤ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਨ ਯੋਗ ਹਨ; ਕਲਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਤੱਤ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਪਸਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕਲਾਵਾਂ, ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਹਨ। ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ, ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਛੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮ ਸਵਭਾਵ ਦਾ ਅਸਤੀਤਵ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੱਕ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਇੱਕ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੀ ਆਦਿ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ। ਉਹ ਪਰਮ ਆਸਥਾਨ, ਜੋ ਛੇ ਰਸਤੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਰੁਦ੍ਰ ਤੱਕ, ਅੰਡ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਸਥਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉੱਪਰ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਖੇਤਰ ਤੱਕ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਰਾਹੀਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਵਿਚਕਾਰ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਤੱਕ, ਵਿਦਿਆ ਰਾਹੀਂ; ਅਤੇ ਉੱਪਰ, ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ, ਸ਼ਾਂਤਿ-ਅਤੀਤਾ ਰਾਹੀਂ। ਜੋ ਪਰਮ ਆਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਸਵਭਾਵ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ—ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਉਥੇ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਖੋਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਰਸਤੇ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ।