ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਾਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ, ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ," ਅਤੇ ਓਹੀ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ, ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਇਕ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਸਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਾਠੀ ਸੀ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਹੋਈ ਚੋਲਾ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਗਰ ਵਰਗਾ ਖੰਜ਼ਰ ਵੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੋਮਾ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਹ "ਸੋਮਨੰਦੀ" ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਚੰਦ੍ਰਕਲਾਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਭੂਸ਼ਣ ਪਹਿਨਾਏ। ਫਿਰ, ਹਰਾ—ਜਿਸਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ—ਵੱਡੀ ਆਦਰ ਸਹਿਤ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਧੀ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਸੋਹਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਆਭੂਸ਼ਣ ਪਹਿਨਾਏ। ਜਦ ਮਾਂ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: "ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅੱਗ (ਅਗ્નਿ) ਅਤੇ ਸੋਮਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਹੈ।" ਫਿਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, "ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਸਿਰਫ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਆਪ ਉਹ ਆਗਿਆ ਹੈਂ।" ਇਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ ਗਈ। ਫਿਰ, ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਅੱਗ ਨੂੰ ਰੌਦ੍ਰੀ—ਭੈੰਕਰ ਤੇ ਤੀਖੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਰੂਪਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤੱਤ—ਸਾਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ—ਸਾਰੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਇੱਕ ਸੂਰਜੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਚੰਦ੍ਰਮਈ, ਜੋ ਜਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਆਦਿ ਹਨ; ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾਸ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਗ ਤੋਂ ਅਮਰਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ, ਅਗ્નਿ-ਸੋਮਾ ਤੱਤ ਦੁਨੀਆਂ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਹਵਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮੀਂਹ ਫਸਲਾਂ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਹਵਨ ਮੀਂਹ ਲਈ ਹੈ; ਇਉਂ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਥੋਂ ਤੱਕ ਚੰਦ੍ਰ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ; ਜਦ ਤੱਕ ਉੱਤੇ ਸੜਨਾ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਹਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਅੱਗ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਸੋਮਾ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ। ਕਦੇ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਕਤੀ ਹੇਠਾਂ; ਕਦੇ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਹੇਠਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇੰਨੀ ਹੈ ਕਿ, ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਾੜ ਕੇ, ਉਹ ਰਾਖ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ, ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, 'ਅਗਨਿ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰਾਖ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅੱਗ ਦੀ ਰਾਖ ਨੂੰ ਸੋਮਾ ਨਾਲ, ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਰਾਖ ਹਰ ਥਾਂ ਯੋਗ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਖਾ ਨਾਲ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੱਗੀ ਸੜਨ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਨੀ ਤੇ ਸੋਮਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਰਥ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅਗਨੀ ਤੇ ਸੋਮਾ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ। ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਤੋਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਇਹ ਪਰਿਵਰਤਨਤਾ ਦੋਹਰੀ ਹੈ: ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ। ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਆਦਿ ਰੂਪਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ: ਸਥੂਲ, ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਪਰਮ। ਸਥੂਲ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕੰਨ ਨਾਲ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਖਮ ਵਿਚਾਰ ਰੂਪ ਹੈ; ਪਰਮ ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਜੋੜ "ਸ਼ਕਤੀ ਤੱਤ" ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀ ਸਰਜਨਾ ਦੀ ਜੜ ਬਣ ਕੇ ਕੁੰਡਲਿਨੀ, ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ, ਵੰਡ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਛੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਜੋਂ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਅਰਥ ਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਘਟਨ ਜਾਂ ਭੋਗ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਤੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਕਲਾਵਾਂ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਮੰਤ੍ਰ, ਪਦ ਅਤੇ ਵਰਣ ਦੇ ਮਾਰਗ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂਅਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੂਵਨ, ਤੱਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਮਾਰਗ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਆਪਣੇ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਇੱਥੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਅਵਿਆਪਕਤਾ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਦ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਕਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਭੂਵਨ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਨ; ਅਤੇ ਭੂਵਨ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤੱਤ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਾਰਣ ਤੱਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ, ਕੁਝ ਭੂਵਨ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਮਹਿਮਾ, ਅਗਨੀ-ਸੋਮਾ ਦੇ ਤੱਤ, ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੰਤਹਿ ਰਚਨਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।