ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਗਨੀ ਦੇ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੂੰ ਸੋਮਾ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ‘ਤੇ ਬੈਠੀ ਹੈਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਜੋ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਇਛਾ-ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਧਾਰ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਸਹਾਰੇ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ, ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ, ਵੀ ਅਟੂਟ ਹੈ। ਤੂੰ ਬੋਲਣ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਅਰਥ ਦੀ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹਾਂ; ਦੋਵੇਂ ਅਮਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਲੇ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਤੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨਯੋਗ ਵਸਤੂ, ਦੋਵੇਂ ਸਾਡੀ ਹੀ ਸਵਭਾਵਿਕਤਾ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੰਡ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਸਭ ਕੁਝ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਕਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਸਰਵੋਚਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ; ਜੇ ਮੈਂ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਕਿਹੜੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ? ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ, ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਂਗ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੁੱਸ ਗਈ? ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ, ਤੇਰਾ ਗੁੱਸਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆ ਗਿਆ। ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕੁਝ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੰਵਦਾ, ਤੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਹੈਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਨਮਭੂਮੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਪਤੀ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਕੇ, ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਹੱਸ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਜਾ ਕਰਕੇ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਵੇ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ। ਕੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਦੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਵਜੋਂ ਰਚਿਆ ਸੀ? ਅਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਨਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਹੋਈ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਵਿਂਧਿਆ ਪਰਬਤ ਵਿੱਚ ਵਾਸ, ਉਸਦੀ ਜਿੱਤ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੰਭ-ਨਿਸ਼ੁੰਭ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਘਾਰ—all ਇਹ ਉਸਦੇ ਹੀ ਗੁਣ ਹਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਗਤ ਲਈ ਦਿਖਣਯੋਗ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਰਾਖੀ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਦਾ ਉਸਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਉਸਦੀ ਸਾਥਣ ਨੇ ਇਕ ਬਾਘ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਕੇ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਮੁੜ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਬਾਘ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਵੇਖੋ, ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ।” ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਵਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਤੋਂ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਭਗਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈਂ; ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਖਾ। ਨੰਦਿਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਪਹਰੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਗ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਮਿੱਠੇ, ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ,” ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਗਣੇਸ਼ਾ, ਰਖਵਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਾਠੀ, ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀ ਚੋਲਾ ਤੇ ਸਾਂਪ ਵਰਗੀ ਛੁਰੀ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਸੀ। ਸੋਮਾ ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੋਮਨੰਦੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਵਿਆ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ। ਫਿਰ ਹਰਾ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ-ਸ਼ੋਭਿਤ, ਵੱਡੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਸੋਫੇ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਗਹਣੇ ਪਹਿਨਾਏ। ਜਦੋਂ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਆਖਿਆ ਗਿਆ: “ਜਗਤ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਅਗਨੀ ਤੇ ਸੋਮਾ, ਅਤੇ ਬੋਲ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਹੈ।” “ਸਰਵੋਚਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਉਹ ਹੁਕਮ ਹੈਂ,” ਇਹ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਰੌਦਰੀ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤੇਜ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੋਮਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਅਮਰ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਅਮਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਲਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਸਾਰ ਤੇ ਊਰਜਾ—ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਊਰਜਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ: ਇਕ ਸੂਰਜੀ, ਜੋ ਅਗਨੀ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਤੇ ਸਾਰ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਚੰਦਰਮਾਂ ਵਰਗੀ, ਜਲ-ਸਵਭਾਵੀ ਹੈ। ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਆਦਿ ਹਨ; ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਠਾਸ ਆਦਿ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੰਡਾਂ—ਊਰਜਾ ਤੇ ਸਾਰ—ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਚਲ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ ਸਥਿਰ ਹਨ। ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਅਮਰਤਵ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਅਮਰਤਵ ਨਾਲ ਅਗਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਗਨੀ-ਸੋਮਾ ਤੱਤ, ਜੋ ਸ਼ਕਤਿਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹਵਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਰਖਾ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ ਹੈ। ਹਵਨ ਵਰਖਾ ਲਈ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਅਗਨੀ ਤੇ ਸੋਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਉੱਪਰ ਚੰਦ੍ਰ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੱਕ ਭੜਕਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਅਗਨੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਤੱਕ ਚੰਦ੍ਰ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਗਨੀ ਹੇਠਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਪਰ; ਜਦ ਤੱਕ ਉੱਪਰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਜਲਨ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸੋਮਾ ਦੀ ਵਹਾਵਟ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਗਨੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਸੋਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਉੱਪਰ, ਸ਼ਕਤੀ ਹੇਠਾਂ; ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਪਰ, ਸ਼ਿਵ ਹੇਠਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਿਅਪਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਾੜ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਖ ਬਣਾਇਆ; ਇਸ ਲਈ, ਅਗਨੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ, ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਗਨੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਖ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਖ, ਜੋ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਦ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੋਮਾ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਅੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸਰਵੋਚਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।