ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਅਪਰੰਪਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਤਾਂ ਦੱਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਖ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ ਦੇ ਪੌਤਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਵਾਰੁਣੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਯਜਨਾ ਵਿਚ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿਕ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਮਨੁ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਦੱਖ ਦੀ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠਾ ਲਈ, ਉਸ ਦੁਸਟ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਦੀ ਯਜਨਾ ਵਿਚ, ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਮਨੁ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿਘਨ ਦੀ ਕਥਾ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਜਗਤ ਮਾਤਾ ਨੇ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਥੇ ਹੀ ਉਸਦਾ ਵਿਅਾਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ। ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ‘ਤੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਜਦ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਤਦ ਦੱਖ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪ ਹੀ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦੱਖ ਨੇ ਇਹ ਯਜਨਾ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਸਿੱਧ ਬੜੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ। ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧ੍ਯ, ਮਾਰੁਤ, ਉਸ਼੍ਮਪਾ, ਸੋਮਪਾ, ਆਜ੍ਯਪਾ, ਧੂਮਪਾ, ਅਸ਼੍ਵੀਨੀ ਕੁਮਾਰ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਭ ਵਿ਷ਣੂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਜਦ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਈਸ਼੍ਵਰ (ਰੁਦ੍ਰ) ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਦੱਖ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਅਯੋਗ ਨੂੰ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਯੋਗ੍ਯ ਨੂੰ ਨਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਦੁਸਟਾਂ ਦੀ ਚਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਨਿਰਾਦਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਸਜ਼ਾ ਤੁਰੰਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਫਿਰ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ, ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਜੋ ਪੂਜਨਯੋਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?” ਉਸਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਅਨੇਕ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ—ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਗਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਹਨ; ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਤੂੰ ਇਸ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?” ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਉਹ ਅਖੰਡ ਸਵਾਮੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿ਷ਣੂ, ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਤੱਕ, ਸਭ ਉਸਦੇ ਸੇਵਕ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਜੋਗੀ ਤੇ ਸਤ੍ਯਦਰਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸਦੀ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਪਰਚੇਤ, ਨ ਆਸਤਿਤ੍ਵ, ਨ ਅਨਾਸਤਿਤ੍ਵ, ਅਦ੍ਵੈਤ, ਅਨਾਦਿ, ਅੰਤਹੀਨ, ਅਕਲਪਨਯੋਗ, ਸਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਸੰਘਾਰਕ, ਤੇ ਪਾਲਕ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਯਜਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ੰਕਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਸਵੈ-ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।” ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਸਾਰੀ ਹਵਨ ਦੀ ਭਾਗ, ਜੋ ਮੰਤਰ ਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿਚ ਅਤੁੱਲਯ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿ਷ਣੂ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦ ਤੱਕ ਰੁਦ੍ਰ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਪੂਜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਦੱਖ, ਤੇਰੀ ਯਜਨਾ ਕਦੇ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੱਖ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਵਿਪਤਾ ਭੋਗਣ ਲਈ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਜਗਤ ਮਾਤਾ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਦੱਖ ਦੀ ਯਜਨਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਣ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ ‘ਤੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੱਖ ਦੀ ਯਜਨਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਬੜੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਸੈਨਾ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਕਮਲ-ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਗਦਾ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਤੂਣੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਕੁਹਾੜੀ, ਗਦਾ, ਜਲਦੀ ਹੋਇਆ ਧਨੁਸ਼, ਚਕ੍ਰ ਤੇ ਵਜਰ ਸੀ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਅਰਧਚੰਦ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਉਠੇ ਵਜਰ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਵਾਲ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਮੂੰਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਦੰਦਨਾਲ਼ ਭਿਆਨਕ, ਪੇਟ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਜੀਭ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ, ਹੋਠ ਥੱਲੇ ਲਟਕਦੇ, ਗੱਜਣ ਵਾਲੀ ਧੁਨੀ ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ, ਬਘੇਰੀ ਦੀ ਖਾਲ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਚਕ੍ਰਾਕਾਰ ਕੁੰਡਲ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਗਹਿਣੇ, ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਘਰੂ, ਛਾਤੀ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਰਤਨ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਵਿਰਤਾ ਮਹਾਨ ਸ਼ਰਭ, ਬਘੇਰੀ ਜਾਂ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀ ਸੀ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਸਤ ਚਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ। ਉਸਦੀ ਕਾਂਤੀ ਸ਼ੰਖ, ਚਾਮਰ, ਚੰਬੇਲੀ, ਚੰਦ ਜਾਂ ਕਮਲ-ਡੰਡ ਵਾਂਗ ਸੀ; ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤ, ਹਿਮ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੀਵੰਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਗਲੇ ‘ਚ ਅੱਗ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਚਮਕਦੇ ਮੋਤੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਲੈਅਗਨੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਘੁੱਟਣ ਲਾ ਕੇ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਗਣੇਸ਼ ਦੇ ਪਾਸ ਆਦਰ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ, ਜੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰ ਦੀ ਮਹਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦਾ ਸਾਖੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਪਜਿਆ। ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਪ੍ਰਲੈਅ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਭਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ।