ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਅੰਬਿਕਾ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੱਖ ਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਬੜੀ ਠੰਡੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਨਿਰਭੀਕ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਹੇ ਪਿਤਾ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਵੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਚਲੋ, ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲੈਣੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਧੀ, ਮੈਨੂੰ, ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰਨਾ, ਤੂੰ ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੱਖ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, “ਮੇਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਤੈਥੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਹਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਦਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਆਦਰਨੀਯ ਹਨ, ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਤ੍ਰਯੰਬਕਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਪਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ।” ਜਦ ਪਿਤਾ ਦੱਖ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਦੇਵੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਯੱਜ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਉਚੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਦੱਖ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਪਤੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਨਿਦੋਸ਼ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਗਿਆਨ ਦਾ ਚੋਰ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਜਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀ ਤੇ ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਇਸ ਮਹਾਂ ਪਾਪ ਲਈ, ਇਸ਼ਵਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਭਾਰੀ ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲੂਗੀ। ਤੂੰ ਤ੍ਰਯੰਬਕਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਵੰਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਡਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚਲੀ ਗਈ। ਹਿਮਾਲਿਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਧਰਮੀ ਸੀ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ ਬਣਾਇਆ। ਜਦ ਸਤੀ ਨੇ ਦੱਖ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਤੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਯੱਜ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਯੱਗ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਦੇਵੀ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਦੱਖ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, “ਸਤੀ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਦੱਖ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਅਣਦੇਖਾ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਦਰ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤੇਰੇ ਸਭ ਜਵਾਈ ਇਕੱਠੇ, ਬਿਨਾ ਗਰਭ ਦੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ। ਤੂੰ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲਵੇਂਗਾ। ਉੱਥੇ ਵੀ, ਹੇ ਕੁਪੜੀ ਵਾਲਿਆ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂਗਾ।” ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੱਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਵਾਇੰਭੂਵ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਦੱਖ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ ਦਾ ਪੌਤਰਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿਕ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਰੁਣੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਨਮ ਲਏ। ਫਿਰ, ਦੱਖ ਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ, ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਜਦ ਮਨੁ ਵੈਵਸਵਤ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਸ ਤਮਾਮ ਵਾਰਤਾਰਾ ਨੂੰ ਸੁਣਕੇ, ਸਭ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦੱਖ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਈ?” ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਧੀ ਬਣ ਗਈ ਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ। ਜਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ, ਕਈ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੱਖ ਨੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਗੰਗਾਦਵਾਰ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਸਿੱਧ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਯੱਗ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਤੇ ਉਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਦਿਤ, ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸਾਧਯ, ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਉਸਮਾਪਾ, ਸੋਮਪਾ, ਆਜ੍ਯਪਾ, ਧੂਮਪਾ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਮੇਤ, ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਦ ਸਾਰੀ ਦੇਵ ਸਭਾ ਉਥੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਇਸ਼ਵਰ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਦੱਖ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਅਯੋਗ੍ਯ ਨੂੰ ਪੂਜਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਜੋ ਯੋਗ੍ਯ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੁਰੰਤ ਤੇ ਭਾਰੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੱਖ, ਤੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਜੋ ਪੂਜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?” ਦਧੀਚੀ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਤ੍ਰਿਸੂਲ ਧਾਰੀ ਤੇ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਹਨ; ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਉਹ ਅਜਰ-ਅਮਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਤੱਕ, ਸਭ ਉਸਦੇ ਦਾਸ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਯੋਗੀ ਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੱਖ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਸਤੀ ਦੇ ਤਿਆਗ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਦਧੀਚੀ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ, ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਆਈ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸੀ — ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਮਾਣ ਨਹੀਂ।