ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹੈਲੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਇੱਕ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਉੰਗਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾਈ। ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਤਾਰਾ ਗਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਹ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਨਵੇਂ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਲਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡਾ ਨਗਾੜਾ ਵੱਜਿਆ। ਮਿੱਠੇ ਵਾਧ-ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਤਾਲੀਆਂ ਦੀ ਲਯ ਨਾਲ ਸੰਗੀਤ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨਗਾੜਿਆਂ ਦੀ ਅਣਸੁਣੀ ਧੁਨ ਸਾਵਣ ਹੋਈ। ਦੇਵ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਨੇਤਾ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਸੌ ਦੇਵ-ਗਣ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਬਲਦ ਤੇ ਸਵਾਰ, ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਵਾਂਗ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ-ਪਤੀ, ਜੋ ਸੋਮਾਨੰਦਈਸ਼ਵਰ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਨਗਾੜੇ ਵੱਜੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਸੁਖਦਾਈ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਿੱਧ ਯੋਗੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਬੱਦਲ ਛਤਰੀ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਦੇਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹਰ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੱਖ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਧੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਅੰਬਿਕਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਿਰਭੀਕ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਾਇਆ ਦੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ: ‘‘ਪਿਤਾ ਜੀ, ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਤੱਕ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਅੱਜ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਚਲੋ, ਇਹ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਵੱਡੀ ਧੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਾਦਰ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਨਿੰਦਨਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।’’ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੱਖ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਰੋਸ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ‘‘ਮੇਰੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਤੈਥੋਂ ਵੱਧ ਉੱਤਮ ਤੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੱਡੇ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ, ਹਰ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਤ੍ਰਯੰਬਕਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ। ਤੇਰਾ ਪਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰਾ ਵੈਰੀ ਹੈ।’’ ਪਿਤਾ ਦੱਖ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠੀ ਅਤੇ ਸਭ ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ‘‘ਦੱਖ, ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਪਤੀ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ, ਅਪਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਚੋਰ, ਅਪਨੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਜਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਂ ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਐਸਾ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ, ਤੇਰੇ ਇਸ ਮਹਾ ਪਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਤੇ ਭਾਰੀ ਦੰਡ, ਦੈਵੀ ਇਛਾ ਨਾਲ, ਮਿਲੇਗਾ। ਤੂੰ ਤ੍ਰਯੰਬਕਾ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਵੰਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਸਤੀ ਨੇ ਸਾਰਾ ਡਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ, ਜੋ ਹਿਮਾਲਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਬਲ ਨਾਲ, ਹਿਮਾਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਸਤੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਦੱਖ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੀ, ਚਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਯਜਨਾ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਵਿਗੜ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਦੇ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣੀ, ਤਿੰਨ ਪੁਰਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰੀ ਨੇ ਦੱਖ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: ‘‘ਸਤੀ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀ, ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਦੱਖ ਨੇ ਅਣਾਦਰ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਕਿ ਹੋਰ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਦਰ ਪਾਈ। ਇਸ ਲਈ, ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਜਵਾਈ ਇਕੱਠੇ, ਬਿਨਾ ਜਠਰ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣਗੇ। ਤੂੰ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੀਨਬਰਹਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਵ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇਂਗਾ। ਉੱਥੇ ਵੀ, ਦੁਰਚਿੱਤ ਵਾਲਿਆ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਾਘਾ ਪਾਵਾਂਗਾ।’’ ਰੁਦ੍ਰ ਵਲੋਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਦੱਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਵਾਇੰਭੂਵ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਦੱਖ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਚੀਨਬਰਹਿ ਦਾ ਪੌਤਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈ ਲਿਆ। ਭਰਿਗੁ ਆਦਿਕ ਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਯਜਨਾ ਸਮੇਂ, ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਨਮ ਲਏ। ਫਿਰ, ਦੱਖ ਦੇ ਧਰਮ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਯਜਨਾ 'ਤੇ, ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਵਾਘਾ ਪਾਇਆ, ਜਦ ਕਿ ਮਨੁ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ‘‘ਮਹੇਸ਼ ਨੇ ਦੁਰਚਿੱਤ ਦੱਖ ਦੀ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਵਾਘਾ ਕਿਵੇਂ ਪਾਇਆ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।’’ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਧੀ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਆਨੰਦਤ ਹੋਈ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਕਈ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਲੱਗੀ। ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਦੱਖ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ, ਦੱਖ ਨੇ ਹਿਮਾਵਤ ਦੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ, ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ 'ਤੇ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਲੀ ਸੀ, ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਕੱਠ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।