ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਨੋ, ਦੋ-ਜਨਮੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਨੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਰਜਸ, ਗਾਤ੍ਰ, ਊਰਧਵਬਾਹੁ, ਸਵਨ, ਅਨਯ, ਸੁਤਪਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਸੀਸ਼ਠਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬਾਂ-ਖਰਬਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਥਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਅੱਗ-ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ-ਸੰਭੂਤ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸਵਾਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਦਿੱਤੇ—ਪਾਵਕ, ਪਵਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ। ਪਵਮਾਨ ਨੂੰ 'ਮਥਿਆ ਹੋਇਆ' ਅਤੇ ਪਾਵਕ ਨੂੰ 'ਬਿਜਲੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਚਿ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, 'ਸੌਰ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵ੍ਯਵਾਹ, ਕਵ੍ਯਵਾਹ ਅਤੇ ਸਹਰਕ੍ਸ਼ਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਸੁਰਾ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਨਚਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ—ਇੱਛਾ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਨਿਯਤਤਾ—ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਤਪਸਵੀ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਹਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅੱਗ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਇੱਥੇ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਛੇ ਰੁਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰੁਤੂਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪਿਤਰ ਹੀ ਰੁਤੂ ਹਨ—ਵੈਦਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ; ਰੁਤੂਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਚਲਿਤ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਤਰ 'ਰੁਤੂ-ਸੰਬੰਧੀ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਰੁਤੂਆਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵ-ਸੰਯਤ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰ ਇੱਥੇ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਆਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਅਤੇ ਬਰਹਿਸ਼ਦ। ਆਗਨਿਸ਼ਵਾਤ 'ਅ-ਯਜਨ' ਹਨ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ 'ਯਜਨ' ਹਨ, ਜੋ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰਾਂ ਤੋਂ, ਸਵਧਾ ਨੇ ਦੋ ਪੁਤਰੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ—ਮੇਨਾ ਅਤੇ ਧਰਣੀ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਨਾ ਆਗਨਿਸ਼ਵਾਤਾਂ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਹੈ, ਧਰਣੀ ਬਰਹਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ। ਮੇਨਾ, ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਨੇ ਮੈਨਾਕਾ, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਗੰਗਾ, ਭਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ। ਧਰਣੀ, ਮੇਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਹਨ, ਨੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਸੁੰਦਰ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਮੰਦਰ, ਮੇਰੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀਕੰਠ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਸਨ ਬਣਿਆ। ਧਰਣੀ ਨੇ ਤੀਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਤਰੀਆਂ ਜਨਮੀਆਂ, ਅਤੇ ਵੇਲਾ, ਨਿਯਤੀ ਅਤੇ ਆਯਤੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੀ। ਆਯਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਤੀ ਭ੍ਰਿਗੁ ਦੇ ਪੁਤ੍ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਬਣੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਨ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ, ਵੇਲਾ ਨੇ ਇਕ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਪੁਤਰੀ ਸਵਰਨਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰਹਿਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਸਾਮੁਦ੍ਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰਹਿਸ਼ ਲਈ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਚੇਤਸਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਤੇ ਧਨੁਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਦਕ੍ਸ਼ਾ ਨੇ ਮਨੁ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਦੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ—ਧਰਮ ਆਦਿ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਖੇਪ, ਨ ਵਿਸਥਾਰ, ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗੀਆਂ, ਸੰਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੁਰ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਅਰਬਾਂ-ਖਰਬਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੋ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ—ਸੂਰ੍ਯਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਵੰਸ਼, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਯਯਾਤੀ, ਨਾਹੁਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਗੁਣਵਾਨ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹੀ ਵੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਹੋਰ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਚੁਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਨਾ ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਸਮੇਤ, ਉਲਲੇਖ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ ਕਿ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀ ਪੁਤਰੀ, ਡਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣੀ ਰੂਪ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਹਿਮਵਤ ਅਤੇ ਮੇਨਾ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਬਣੀ? ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਿੰਦਿਆ? ਭਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਿੰਦਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਾ ਭਵ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ, ਮਨੁ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਮਨੁ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ? ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ—ਉਸ ਦੀ ਮਨ-ਮੁੱਕੀ, ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹ ਚਾਲ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਜਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਵਾਰ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਈਸ਼ਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ, ਸਾਰੇ ਉੱਤਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੋ-ਜਨਮੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਦਕ੍ਸ਼ ਵੀ, ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਹਰਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪੁਤਰੀ ਸਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉੱਥੇ ਆਇਆ। ਪਰ, ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨੇ, ਭਾਵੇਂ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਹੈ, ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।