ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਅੰਗਿਰਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਅਗ્નੀਧ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਭ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੋਤਰੇ, ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਕਾਲ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਏ। ਫਿਰ ਪੁਲਸ੍ਤਯ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਤੋਂ ਦੰਤੋਗ੍ਨੀ ਨਾਮਕ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ 'ਯੋਗ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਸਭ ਸ੍ਵਯੰਭੂਵ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਿਆ। ਦੰਤੋਗ੍ਨੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਲਸ੍ਤਯ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਪੁਲਹਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕ੍ਸ਼ਮਾ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕਰਦਮ, ਸੂਰੀ ਅਤੇ ਸਹਿਸ਼੍ਣੁ ਹਨ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਤਿੰਨ ਅਗਿਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਚਲਾਏ। ਕ੍ਰਤੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਨ੍ਨਤੀ ਤੋਂ ਕ੍ਰਤੁ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਾਰੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੀ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਲਖਿਲ੍ਯ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੁਰੋਰਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਅਤ੍ਰਿ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਨੁਸੂਯਾ ਨੇ ਪੰਜ ਅਤ੍ਰੇਯਾਂ ਨੂੰ ਜੰਮਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ੰਖਪਾਦ ਦੀ ਮਾਂ ਬਣੀ। ਉਹ ਪੰਜ ਅਤ੍ਰੇਯ ਹਨ: ਸਤ੍ਯਨੇਤ੍ਰ, ਹਵ੍ਯ, ਆਪੋਮੂਰ੍ਤਿ, ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰ ਅਤੇ ਸੋਮ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨੁਭਾਵੀ ਅਤ੍ਰਿ ਵੰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਰੇ ਸ੍ਵਯੰਭੂਵ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਏ। ਉਰ੍ਜਾ ਤੋਂ ਵਸ਼ਿਸ਼੍ਠ ਨੂੰ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਉਹ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹਨ: ਰਜਸ, ਗਾਤ੍ਰ, ਉਰ੍ਧ੍ਵਬਾਹੁ, ਸਵਨ, ਅਨਯ, ਸੁਤਪਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ—ਇਹ ਹੀ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਸ਼ਿਸ਼੍ਠ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਕੋਟੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਚੱਲੀ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਅੱਗ-ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨੋਜਾਤ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ੍ਵਾਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਬਲ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ: ਪਾਵਕ, ਪਵਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ। ਪਵਮਾਨ 'ਮਥਿਆ ਹੋਇਆ', ਪਾਵਕ 'ਬਿਜਲੀ' ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, 'ਸੌਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਵ੍ਯਵਾਹ, ਕਵ੍ਯਵਾਹ ਅਤੇ ਸਹਰਕ੍ਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਸੁਰ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੋਤਰੇ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਨੰਜਾ (੪੯) ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ—ਇੱਛਾ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ; ਸਾਰੇ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਵਰਤਧਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਰੁਦ੍ਰ ਸਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਕੋਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਹੀ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਇਥੇ ਤੱਕ ਵਰਣੀ ਗਈ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰਿਕ ਵਰਣਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਛੇ ਰੁਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਰ ਹੀ ਰੁਤੂ ਹਨ, ਅਤੇ ਰੁਤੂਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਚਲ-ਅਚਲ ਜੀਵ ਜੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ 'ਰੁਤੂਜ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਰੁਤੂਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਇਥੇ ਨਿਰਮਲ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਆਗ੍ਨਿਸ੍ਵਾਤ ਅਤੇ ਬਰਹਿਸ਼ਦ। ਜੋ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਆਗ੍ਨਿਸ੍ਵਾਤ ਹਨ; ਜੋ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸ੍ਵਧਾ ਨੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਜੰਮੀਆਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈਆਂ: ਮੇਨਾ ਅਤੇ ਧਰਣੀ। ਮੇਨਾ ਆਗ੍ਨਿਸ੍ਵਾਤਾਂ ਦੀ ਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਣੀ ਬਰਹਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ। ਮੇਨਾ, ਜੋ ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਨੇ ਮੈਨਾਕ, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਜੰਮਿਆ। ਗੰਗਾ, ਜੋ ਭਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ। ਧਰਣੀ, ਜੋ ਮੇਰੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਜੰਮਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਸੁੰਦਰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਮੰਦਰ, ਮੇਰੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਸਥਾਨ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੇ ਤੀਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧੀਆਂ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਲਾ, ਨਿਯਤੀ ਅਤੇ ਆਯਤੀ ਨੂੰ ਜੰਮਿਆ। ਆਯਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਤੀ ਭਰਗੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਬਣੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੇਲਾ ਨੇ ਇਕ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਧੀ ਸਵਰਣਾ ਨੂੰ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਸਮੁੰਦਰੀ (ਸਵਰਣਾ) ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ਼ ਲਈ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਰ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਵਯੰਭੂਵ ਮਨੁਵੰਤਰੀ ਵਿੱਚ, ਦਕ੍ਸ਼ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਮਨੁ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ਿਓ, ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਧਰਮ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਨਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਨਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਲੜੀਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਦਿਵ੍ਯ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸੰਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਪ੍ਰਥਵੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵੀ ਦੋ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਹੈ—ਸੂਰ੍ਯਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਦਰਵੰਸ਼, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਛਵਾਕੁ, ਅੰਬਰੀਸ਼, ਯਯਾਤੀ, ਨਾਹੁਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਹੋਏ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ।