ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜੰਗਲ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਸੀ। ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਗਟ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਕੁਝ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਇਆ, ਆਤਮ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬੋਹੜ ਦੇ ਵੱਡੇ ਟਾਹਣੇ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹਨ, ਇੰਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖੋਹ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਹੱਤਤੱਤਵਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਤੀਆਂ ਉਸਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਵੇਲੇ ਪੱਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੁੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰੁੱਖ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾਵਾਂ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਰੁੱਖ ਦਾ ਸਿਰ ਅਕਾਸ਼ ਹੈ, ਨਾਭੀ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕੰਨ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਇਸਦੇ ਪੈਰ ਹਨ। ਇਹ ਅਲੌਕਿਕ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰੀ, ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਵੈਸ਼, ਤੇ ਜੰਘਾ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਜਨਮੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਰਣ ਉਸਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ। ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਵ ਨੇ ਚੌਂ-ਮੁੰਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਕਾਲ-ਸਰੂਪ, ਕਾਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਰੁਦ੍ਰ—ਜਦੋਂ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੇ ਅੱਗ ਸਮੇਤ, ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਸਦਾ ਤੋਂ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਜਨਮ ਆਪ ਹੀ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਦੋਵੇਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਤੇ ਗੁਣ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਪੂਰੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਹਿਮਾ ਭਰੇ ਕਰਮ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੁਸੀਂ ਬੜੀ ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਇਹੀ ਸਵਾਲ ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ-ਪੁਰਖਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ, ਜੋ ਮਹਾਂਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਜਨਮੇ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਲੈਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ, ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਲੈਣ। ਪਰ, ਆਪਸੀ ਹੋੜ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵਧਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਪਰਮਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ, ਤਦ ਪਿਛਲੇ ਇਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਦੂਜੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹਨ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਮੁੜ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਰਸਪਰ ਭਲੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਹਰ ਅੰਤ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹੀ ਕਥਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਅਚੰਭਿਤ ਤੇ ਪਾਵਨ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਨਾਮ ਮੇਘਵਾਹਨ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਬੱਦਲ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਝਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਉਹ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ (ਪਿਤਾਮਹ) ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਹੱਸ ਕੇ ਆਖਿਆ: "ਜਾ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਝ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਕ ਹੋਰ ਹੈ—ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਉਸ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਤੂੰ ਪਹਿਲਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈਂ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤਪ ਕਰਕੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਗਵਾ, ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਾਂਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ! ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੇਰੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ।" "ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਿਆ; ਮੈਂ ਈਰਖਾ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਉਸਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ।" "ਮੇਰੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਇਹ ਹੀ ਤੇਰਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਂਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡਾ ਜਨਮ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਾਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਰਪਾ ਕਰ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਭਗਵਾਨ, ਭਗਾ ਦੀ ਅੱਖ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦਇਆ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਆਇਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।