ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅਜੇ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਸਥਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉੱਤਰੀ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਅਨੁਸ਼ਠੁਭ ਅਤੇ ਵੈਰਾਜਾ ਛੰਦ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲਏ। ਯਕ੍ਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਮਨੁੱਖ, ਕਿਨਨਰ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪੰਛੀ, ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਸੱਪ—all ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਚਲ ਜਾਂ ਚਲਾਇਤ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਥਾਣੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਕਰਮ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਹੀ ਕਰਮ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਹਿੰਸਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਧਰਮ, ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ, ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਿਵਾਜ ਬਣਾਏ। ਹਰ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰੂਪ ਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ। ਇਹੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਧਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਬੀਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਬੁੱਧੀ ਮਹਾਂ ਡਾਲ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੰਦਰਲੇ ਖੋਹ ਹਨ, ਮਹਾਂਭੂਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੱਚੀਆਂ ਕੋਪਲਾਂ ਹਨ। ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ, ਇਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੁੱਖ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸੀਸ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਨਾਭੀ ਆਕਾਸ਼, ਅੱਖਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਕੰਨ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਹਨ; ਇਹ ਅਕਲਪਨੀਆ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਵੈਸ਼, ਤੇ رانਗਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਜਨਮੇ; ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਉੱਤਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਭਵ ਦੁਆਰਾ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਡਾ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਤੇਜਸਵੀ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਕਾਲ-ਸਰੂਪ, ਕਾਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਰੂਦ੍ਰ, ਜਦੋਂ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿ਷ਣੁ ਅਤੇ ਅੱਗ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿ਷ਣੁ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿ਷ਣੁ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਸਦਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ, ਆਦਿਕ ਦੇਵ ਰੂਦ੍ਰ, ਸ਼ੰਭੂ, ਜਿਸਦਾ ਜਨਮ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ? ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿ਷ਣੁ ਰੂਦ੍ਰ ਤੋਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ। ਫਿਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਗੁਣ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ? ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਵੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤ ਹੋ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਯਾਦ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ; ਅਸੀਂ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਮੇਰੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਰੂਦ੍ਰ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿ਷ਣੁ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਮਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਤੇ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਉੱਚਤਮ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦਿੱਤੇ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਚਨਾ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ, ਤੇ ਰੂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼। ਪਰ, ਆਪਸੀ ਹੋੜ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨੋਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਰੂਦ੍ਰ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਨਾਰਾਏਣ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰੂਦ੍ਰ ਤੇ ਵਿ਷ਣੁ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰ ਰੂਪ ਹਨ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਗਵਾਨ ਵਿ਷ਣੁ ਨੇ ਰੂਦ੍ਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਮੁੜ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਨਾਰਾਏਣ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਤੇ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿ਷ਣੁ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਵਾਰੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ। ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਘਟਨਾ-ਚੱਕਰਾਂ ਬਾਰੇ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਥਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਸੁਣੋ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਰਾਏਣ ਨੂੰ ਮੇਘਵਾਹਨ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ, ਉਹ ਬੱਦਲ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਝਲਦਾ ਰਿਹਾ; ਵਿ਷ਣੁ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ— ਉਹ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਸ਼ਿਵ—ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਭ ਦੇ ਆਤਮਾ—ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।