ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਾ, ਸਭ ਦੇ ਰਚੈਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ, ਧੁਨੀ-ਸਰੂਪ, ਜਗਤ ਦੇ ਉਜਿਆਲੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਛੂਹਣ ਦੇ ਤੱਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਤੱਤ ਵਾਲੇ, ਸੋਮ ਦੇ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਧਾਰੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸਿਫਤ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, "ਹੇ ਭਾਗ੍ਯਸ਼ਾਲੀ, ਹੇ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਹੀ ਅੰਗ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹੋ, ਅਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਾਸ਼ਕ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਇਹ ਜਗਤ-ਜਨਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰੋ।" ਇਸ ਉਤੇ, ਤੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਹਾਰੀ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹੋ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋਵੇ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮਰੀਚਿ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਵਸੀਸਟ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ—ਰੁਦ੍ਰ ਸਮੇਤ—ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਵੰਸ਼ ਚਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪੁੱਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ—ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਰਚਨਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਕਟੀ ਤੋਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ, ਹੇਠਲੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਬਚੀ ਹੋਈ ਮਲ-ਰੂਪ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਭੁੱਖੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਾਮਸੀ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ, ਸਰਪ, ਯਕਸ਼, ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਪੰਛੀਆਂ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਪੰਖੀ ਜੀਵ, ਪਾਸੋਂ ਸਰਪ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਸ਼ਰਭ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ), ਜੰਗਲੀ ਬੈਲ ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਫਲ, ਮੂਲ, ਅਤੇ ਗਾਇਆਤ੍ਰੀ, ਰਿਚ, ਤ੍ਰੈਵਿਦ ਸਾਮਨ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰਾ ਆਦਿ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜਨਾ, ਯਜੁਸ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਤੋਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮ, ਉਕਥ, ਸਾਮ ਗੀਤ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਤੋਮ ਨਿਕਲਿਆ। ਪੱਛਮੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵੈਰੂਪਯ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ, ਇਕਵੀਹਵਾਂ ਅਥਰਵਾ ਅਤੇ ਆਪਤੋਰਿਆਮ ਯਜਨਾ ਆਈ। ਉੱਤਰੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਅਤੇ ਵੈਰਾਜਾ ਛੰਦ, ਤੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਕਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਮਨੁੱਖ, ਕਿੰਨਰ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਸਰਪ ਬਣੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਚਲ ਜਾਂ ਚਲਤ, ਜੋ ਕੁਝ "ਸਥਾਣੁ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ, ਉਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆ ਵੱਸੇ। ਇਹੀ ਕਰਮ ਹਰ ਜਨਮ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਹਿੰਸਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਹਿੰਸਕ, ਧਰਮਿਕ ਜਾਂ ਅਧਰਮਿਕ, ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ, ਨਾਮ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰਿਵਾਜ ਬਣਾਏ। ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਰੂਪ, ਲਕੜ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਜੋ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਨ ਵਿਚ, ਅਪ੍ਰਕਟ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਕਟ ਬੀਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਬੁੱਧੀ ਵੱਡੀ ਟਾਹਣੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੋਹਾਂ ਹਨ, ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਮਾਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕੋਪਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਨਾਭੀ ਆਕਾਸ਼, ਅੱਖਾਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਕੰਨ ਦਿਸਾਵਾਂ, ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਹਨ; ਇਹ ਅਕਲਪਨੀਆ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਚਾਲਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਵੈਸ਼, ਤੇ ਉਰਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੀਆਂ। ਇਸ ਤੱਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਪਰ, ਇੱਥੇ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: "ਤੁਸੀਂ ਉੱਚਤਮ ਆਤਮਾ ਭਵ ਦੁਆਰਾ ਚਤੁਰਾਨਨ (ਚਾਰੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੇ) ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਹੋਈ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਹਰਾ, ਕਾਲ-ਸਰੂਪ, ਮਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕੇਸ ਵਾਲਾ, ਕਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ—ਜਦੋਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਅੱਗ ਸਮੇਤ, ਵਾਪਸ ਅਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜ ਦੀ ਕਥਾ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।