ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਰੁਦ੍ਰ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉੱਚਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਡਰੋ ਨਾ, ਡਰੋ ਨਾ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਹੇ ਵਿਰਿੰਚਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ! ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ—ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਠੋ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨ!" ਇਹ ਮਧੁਰ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਰਾ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੜ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਅਕੌਣੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਰਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਖੜਾ ਹੈ?" ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹੋਏ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਜਾਣ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਆਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਏ ਹਨ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਰੀ ਮੂਰਛਾ ਛੱਡ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਗ; ਤੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੱਠ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। "ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਹੇ ਭਵ, ਜਿਸਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਪਾਣੀ ਤੇ ਰਸ ਹੈ; ਹੇ ਸ਼ਰਵ, ਜਿਸਦੀ ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਨੰਦੀ ਤੇ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਹੇ ਵਸਵ, ਜਿਸਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ; ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਤੇਜੀਲੇ, ਹੇ ਭਯਾਨਕ, ਹੇ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ, ਹੇ ਧੁਨੀ-ਮਾਤ੍ਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਹੇ ਉਗ੍ਰ, ਉਗ੍ਰ-ਰੂਪ, ਜਿਸਦੀ ਸਰੂਪਤਾ ਯਜਮਾਨ ਹੈ; ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਹੇ ਸੋਮਾ, ਤੇਰੀ ਸਰੂਪਤਾ ਅਮਰ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਵਾਂਗ।" "ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿਓ; ਤੂੰ ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਪੁਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ; ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਏ, "ਤਥਾਸਤੁ।" ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਰੀਚੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗੀਰਸ, ਪੁਲਸਤਿਆ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸਿਸ਼ਠ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਵੰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਫਿਰ, ਚਾਰ ਸਮੂਹਾਂ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਨਿਯਮ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਰਚਨਾ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ; ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੀ ਕਮਰ ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਭਾਗ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਬਚੀ ਹੋਈ ਵਸਤੂ, ਜੋ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ, ਸੱਪ, ਯਕ੍ਸ਼, ਭੂਤ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ, ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਸ਼ਰਭ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ ਅਤੇ ਹਿਰਣ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਜੜੀਆਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਜੜਾਂ; ਗਾਯਤ੍ਰੀ, ਰਿਚ, ਤ੍ਰੈ-ਵਿਧ ਸਾਮਨ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰਾ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜਨ, ਯਜੁਸ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਭਾਗ ਵਾਲਾ ਸਤੋਮ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮ, ਉਕਥ, ਸਾਮ ਗੀਤ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾਂਵਾਂ ਸਤੋਮ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਪੱਛਮੀ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ, ਵੈਰੂਪਿਆ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ, ਇਕੀਹਾਂ ਅਥਰਵ ਅਤੇ ਆਪਤੋਰੀਆਮ ਯਜਨ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ। ਉੱਤਰੀ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਅਤੇ ਵੈਰਾਜਾ; ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਯਕ੍ਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਮਨੁੱਖ, ਕਿਨਨਰ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਸੱਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਚਲ ਅਤੇ ਚਲ, ਜੋ ਸਥਾਣੂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੇ ਕਰਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਇਹੀ ਕਰਮ, ਜਦ ਜੀਵ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਉਗ੍ਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਮਧੁਰ, ਧਰਮਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਧਰਮਕ, ਸੱਚੇ ਜਾਂ ਝੂਠੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾ-ਤੱਤਵਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵ, ਨਾਮ, ਰੂਪ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਬਣਾਏ। ਹਰ ਚਕ੍ਰ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਚਿਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਸਾਰਥਕ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 'ਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਵੈ-ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਮਹਾ-ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।