ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉੱਚਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸਮਾਂ ਲੰਮਾ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਤੇ ਇਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਗੁੱਸਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰੇਤ ਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਇਹਨਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਚੱਕਰ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਇੰਨਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਵੀ ਛੱਡ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਚਤਮ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਤੁੱਲ ਕ੍ਰਿਪਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੱਸ ਵਾਰੀ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ, ਦੱਸ ਤੇ ਇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪਿਆਰੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਚੇ ਗਏ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਭਲਾਈ ਵਾਸਤੇ—ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ—ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਯਤਨ ਕਰੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਭੱਜ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਤੇ ਦੌੜਣ ਕਰਕੇ ਉਹ 'ਰੁਦ੍ਰ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕੋਲ, ਪਰਮਪਿਤਾ, ਦਇਆਲੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਨੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਰੁਦ੍ਰ, ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਡਰੋ ਨਹੀਂ, ਡਰੋ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਹੇ ਵਿਰਿੰਚਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਦਿੱਤੇ ਹਨ—ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਠ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨ।" ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਰਾ ਵੱਲ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਇਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰਵਭੌਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈਂ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: "ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਜਾਣ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਤੇ ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਏ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਗਹਿਰੀ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਗ; ਤੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵ ਰਚਨਾ ਕਰ।" ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੱਠ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ: "ਨਮਸਕਾਰ ਹੈਂ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ, ਤੇਰੀ ਚਮਕ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਨਮਸਕਾਰ ਭਵ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪਾਣੀ ਤੇ ਰਸ ਹੈ; ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਨੰਦੀ ਤੇ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਨਮਸਕਾਰ ਹੈਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਵਾਸਵ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਭਿਆਨਕ, ਆਕਾਸ਼-ਰੂਪੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਮਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਨਮਸਕਾਰ ਉੱਤਮ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਯਜਮਾਨ-ਸਰੂਪੀ, ਮਹਾਦੇਵ, ਸੋਮ ਤੇ ਅਮਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹਨ, ਹਰੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: "ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਲਈ ਉਪਜਿਆ ਹੈਂ, ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਾਸਕ ਵਜੋਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰ; ਤੂੰ ਵੀ ਇਹ ਜੀਵ ਰਚ।" ਇਸ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਏ, "ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।" ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ ਰਚਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਮਰੀਚੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲੱਸਤਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਉਪਜਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਰੁਦ੍ਰ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਵੰਸ਼ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਫਿਰ, ਚਹੁੰ ਵਰਨਾਂ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਨੂੰ ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਸਮੇਤ, ਨਿਯਮ ਜਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਰਚਨਾ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਪਜਾਇਆ। ਆਪਣੀ ਕਟ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰ ਉਪਜਾਏ, ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ; ਬਚੇ ਕੁਚੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ, ਜੋ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਤਮ ਤਾਮਸ ਤੇ ਰਾਜਸ ਗੁਣ ਸਨ, ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ, ਸੱਪ, ਯਕਸ਼, ਭੂਤ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਵੀ ਉਪਜੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਤੋਂ ਪੰਛੀ ਬਣਾਏ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਪੰਖੀ ਜੀਵ, ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੱਪ ਉਪਜਾਏ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਸ਼ਰਭ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ ਤੇ ਹਿਰਣ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ; ਅਤੇ ਗਾਯਤਰੀ, ਰਿਕ, ਤ੍ਰੈ-ਸਾਮਨ ਤੇ ਰਥੰਤਰਾ ਉਪਜਾਏ। ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜਨਾ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਤੋਮ ਉਪਜਾਇਆ। ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮ, ਉਕਥ, ਸਾਮ ਗੀਤ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ ਤੇ ਸਤਾਰ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸਤੋਮ ਉਪਜਾਇਆ। ਪੱਛਮੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵੈਰੂਪਯ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ, ਇਕੀ-ਵੀਂ ਅਥਰਵਾ ਤੇ ਆਪਤੋਰਿਆਮਾ ਯਜਨਾ ਉਪਜਾਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੇ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ।