ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰਤਿਆ, ਪੂਰਨ ਹੋਣ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਪਨੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀ। ਸਭ ਜੀਵ, ਜੋ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਰਹਿਤ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਸੁੱਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਤੱਤ ਰਚਨਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰੀ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਮੱਤਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਪੌਦੇ ਆਦਿ ਹਨ। ਪੰਜਵੀਂ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਰ्शਵ ਗਤੀ ਵਾਲੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸੀ। ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ, ਉੱਰਧਵ ਗਤੀ ਵਾਲੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸੱਤਵੀਂ ਰਚਨਾ, ਅਧੋਗਤੀ ਵਾਲੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਅੱਠਵੀਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਰਚਨਾ ਸੀ, ਤੇ ਨੌਵੀਂ ਬਾਲਕ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਗਈ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੁਭਾਵਕ ਹਨ ਤੇ ਮੱਤਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਪਰ, ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜ, ਮੱਤਿ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਸੰਨੰਦ, ਸਨਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਨਾਤਨ ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਭੂ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਰਚਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਯੋਗੀ, ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹੇ ਤੇ ਰਚਨਾ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵਧੇ। ਜਦੋਂ ਸਨਕ ਆਦਿ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਤਪਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਪਰ, ਉਸ ਤਪਸਿਆ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਖ ਵਿਚੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਆ ਗਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਚਲਦੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਹੰਝੂਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਤ ਨਾਮਕ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਮੂਰਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਇੂ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਨੀਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ, ਸਰਵੋਚ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਅਨੁਪਮ ਕ੍ਰਿਪਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਣ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਰੁਦ੍ਰ, ਆਪ ਨੂੰ ਦੱਸ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹੋ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ—ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਤਨ ਮਨ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਰੋ ਪਏ ਤੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੋਣ ਤੇ ਭੱਜਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ 'ਰੁਦ੍ਰ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਇੂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਇੂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮਰੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ, ਮਹਾਨ ਦਇਆਲੂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਪਸ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਪਸ ਮਿਲਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਡਰੋ ਨਹੀਂ, ਡਰੋ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਵਿਰਿੰਚਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ—ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਠੋ, ਹੇ ਧਰਮਵਾਨ।" ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹੋਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਰਾ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਇਕੱਤਰ ਰੂਪ ਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੈ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਜਾਣ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਆਏ ਹਨ।" "ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਰੀ ਮੂਰਛਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਗ। ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਅਪਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅੱਠ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। "ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਭਵ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪਾਣੀ ਤੇ ਰਸ ਹੈ; ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਨੰਦੀ ਤੇ ਸੁਰਭੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਵਾਸਵ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਚੰਡ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਭਿਆਨਕ ਨੂੰ, ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪੀ ਨੂੰ, ਧੁਨੀ ਮਾਤ੍ਰ ਨੂੰ—ਨਮਸਕਾਰ। ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਭਿਆਨਕ ਨੂੰ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ, ਸੋਮਾ ਨੂੰ, ਅਮਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਹਨ, ਸਰਵਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਹੇ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਰਚਨਾ ਲਈ ਜਨਮਿਆ ਹੈਂ, ਜੋ ਕਾਮਦੇਵ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇ। ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਜੀਵ ਰਚਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਉੱਤੇ, ਤਿੰਨ ਪੁਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਹੋਈ, ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ 'ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ' ਕਿਹਾ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮਰੀਚੀ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ, ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਧਰਮ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਵੀ ਰਚਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਸਮੇਤ, ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਚੀਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਵੰਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਦੈਵੀ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ, ਸੰਤਾਨ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਤ ਹਨ।