ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਛੌਣ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਚਾਰੀਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੱਕ ਤੱਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਧਿਆਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਧਨਿਆ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ, ਦਰਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਮਝ ਨਾ ਆਈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰ ਧਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਯਾਦ ਆਈ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਭਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਰੂਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰੂਪ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਗرجਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਰੰਗ, ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨੀ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਮੋਢੀਆਂ, ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਕਮਰ, ਛੋਟੀਆਂ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਟਾਂਗਾਂ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼, ਗੋਲ ਚੁੰਝ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਗੋਲ ਤੇ ਭਿਆਨਕ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਲੰਮਾ, ਅਤੇ ਕੰਨ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਹਿਲ ਗਿਆ, ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਮੋਢੇ ਕੰਬ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਵਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪਥਰਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਅਸੀਮ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਵਰਾਹ ਬਹੁਤ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਉਸ ਧਰਤੀ-ਧਾਰੀ ਨੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ, ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਪਰ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਾਚਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਰਾਹ ਦਾ ਸਰੀਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਕਾਲੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੁੱਗਨੂੰ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਮਹਾਨ ਵਰਾਹ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਉਂਤ ਕਰਕੇ, ਪਹਾੜ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ, ਭੂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ, ਨੀਵਾਂ, ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਮਹਾ ਪ੍ਰਲੈ ਵਿਚ ਵੀ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਫੇਰ ਜਗਤ ਦੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅੰਧਕਾਰ ਰੂਪ ਮੋਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ, ਮੋਹ, ਮਹਾ ਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ, ਅੰਧ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਅਗਿਆਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਪੰਜ-ਭਿੰਨ ਰਚਨਾ, ਜਦ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਟਕੇ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਹੋਵੇ। ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਕੋਈ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਚੇਤ ਤੇ ਅਚਲ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਰੁੱਖ (ਵਨਸਪਤੀ) ਕਹਾਏ। ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਅਉਪਜੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵੱਗਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਸੇ ਵਲ ਹੈ, ਬਾਹਰੋਂ ਢੱਕੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਸ਼ੂ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਵੀ ਅਸਫਲ ਲੱਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ; ਫਿਰ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਵੱਗਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਜੋ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਸੁਖ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੁਰ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਅਢੱਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਐਸੇ ਹੀ ਨਾਮੀ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵੱਗਣ ਵਾਲੀ, ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਚਨਾ ਹੋਈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘਣੇ ਦੁੱਖ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਧਕਾਰ ਤੇ ਅਤਿ ਰਾਗ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਪੰਜਵੀਂ ਦਇਆ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਝ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਉਲਟ-ਫੇਰ, ਸ਼ਕਤੀ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਸਿਧੀ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜੀਵ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭੋਜਨਹਾਰੀ ਤੇ ਆਚਰਨ ਰਹਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਹੱਤਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੱਤ ਰਚਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੀਜੀ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਇੰਦ੍ਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਦਰਤੀ ਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਜੋ ਬਿਨਾ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਐਸੇ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵੱਗਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਪੰਜਵੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਹੈ; ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਵੱਗਣ ਵਾਲੀ ਛੇਵੀਂ, ਜੋ ਦੇਵ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵੱਗਣ ਵਾਲੀ ਸੱਤਵੀਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਹੈ; ਅੱਠਵੀਂ ਦਇਆ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਨੌਵੀਂ ਬਾਲਕ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ, ਬਿਨਾ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਉਤਪੰਨ; ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ: ਸਨੰਦਨ, ਸਨਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸਨਾਤਨ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਰਿਭੂ ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਸਭ ਯੋਗੀ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਗ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।