ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੱਤਵੇਂ ਮਨੁ ਤਕ, ਸਾਵਰਨੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੱਤਵੇਂ ਮਨੁ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਵੈਵਸਵਤ ਹੈ, ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰੇ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਘਟਨਾ-ਚੱਕਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦਾ ਅੰਤ ਆਇਆ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਵਾ ਚਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਉਖੜ ਗਈਆਂ। ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਘਾਸ ਦੇ ਤਣਿਆਂ ਵਰਗਾ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੀ, ਉਹ ਦਿਵਯ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਜਦ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮੀਂਹ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਪਰ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਡੀ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ; ਪਾਣੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਨਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਜਦ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਪੂਰ ਨਾਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾਰਾਇਣ ਬਣ ਕੇ, ਪਾਣੀਆਂ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁੱਤੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਨਾਰਾਇਣ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ; "ਪਾਣੀ ਨੂੰ 'ਨਰਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਨਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਵੇਰ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰੀ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਸੀ। ਜਦ ਨਾਰਾਇਣ ਜਾਗੇ, ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਖਟਿਆ 'ਤੇ ਉੱਠੇ, ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਆਸ਼ਚਰਜ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਧਿਆਨ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, "ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਸੁਭਾਗਾ, ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਜੰਗਲ ਸਜਦੇ ਸਨ?" ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰ ਧਰਮ-ਪਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਭਵ ਦੇ ਅਤੁਟ ਤੇਜ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਠਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜਲ-ਖੇਡ ਲਈ ਯੋਗ, ਦਿਵਯ ਸੂਰ (ਵਰਾਹ) ਰੂਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰੂਪ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ, ਘਣਘੋਰ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ, ਨੀਲਾ ਤੇ ਤੂਫਾਨੀ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ, ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਮੋਟੇ, ਗੋਲ ਤੇ ਵੱਡੇ ਮੋਡ, ਚੌੜੀ ਤੇ ਉਭਰੀ ਕਮਰ, ਛੋਟੀਆਂ ਤੇ ਗੋਲ ਜੰਘਾਂ-ਪੈਰ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼, ਗੋਲ ਨੱਕ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ, ਗੋਲ ਤੇ ਭੈੜੀਆਂ, ਸਰੀਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਲੰਮਾ, ਕੰਨ ਤਣੇ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨ। ਸਾਹ ਤੇ ਉਖੜ-ਉਖੜ ਚਲਦੀਆਂ, ਪ੍ਰਲੈ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਗੁੰਮਾਉਂਦੀਆਂ, ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਮੋਡ ਕੰਬਦੇ, ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰੋਆਂ ਖੜੇ। ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਮਹਾਨ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਅਸੀਮ ਸੂਰ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਰਤਾ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਭਾਰਣ ਲਈ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੂਰ, ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ, ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਲਿੰਗ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਧਰਤੀ-ਧਾਰੀ ਨੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਉੱਠਾਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਮਾਣ-ਮਸਤ ਹੋ ਗਏ, ਨੱਚੇ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਵੱਡੇ ਸੂਰ ਦਾ ਸਰੀਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਾਲੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਜਗਮਗਾਤੀ ਜੁਗਨੂਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਸੂਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਉਸ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਚਾਰ ਲੋਕ—ਭੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ—ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾਏ। ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਉਪਰ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਚਲਦੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ, ਮੋਹ, ਮਹਾਨ ਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ, ਅੰਧਾ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ—ਅਗਿਆਨ—ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਮਟਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਚੇਤਨ ਸੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪ ਢੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੱਖ ਦਰੱਖਤ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਅਸਫਲ ਹੈ... ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ, ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਚਮਕ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਹੈ, ਬਾਹਰੋਂ ਢੱਕੀ ਹੋਈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਸ਼ੂ-ਸਭਾ ਦੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਫਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਪਰ ਵਹਿੰਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਜੋ ਦਿਵਯ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੀ। ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਹਨ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਖੁਲ੍ਹੇ, ਰੋਸ਼ਨ, ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ, ਹੇਠ ਵਹਿੰਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ; ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਰੜਾ ਦੁਖ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਹਨ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਅਤਿ ਰਾਗ-ਵਿਆਪਤ ਹਨ; ਪੰਜਵੀਂ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪੰਜ ਰੂਪ, ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਸਫਲਤਾ ਤੇ ਅਸਫਲਤਾ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।