ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਅਤਿ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਰਵ-ਅਪਾਰ ਕਾਰਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਆਦਿ-ਪਦਾਰਥ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ, ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ, ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ—ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਜਸ ਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੱਠ ਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੇਰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਜੋ ਆਦਿ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ: "ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਮਨੂਆਂ, ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਵੰਡ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧ-ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।" ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਨਵਾਂ ਸਮਾਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਦਿਨ-ਦਿਨ ਚੌਦਾਂ ਵੱਡੇ ਮਨੂ-ਚਕਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਇਹ ਮਨੂਆਂ ਅਤੇ ਕਲਪਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੱਡੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੀ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕੀ ਲਾਭ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅੱਜ ਜੋ ਕਲਪ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਚਕਰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਲਪ 'ਵਰਾ੍ਹ' ਕਲਪ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਦੋ-ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੂ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਵਰਨੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵਾਂ ਮਨੂ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਹੁਣ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਪਿਛਲਾ ਕਲਪ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਵਾ ਚੱਲੀ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਉਖੜ ਗਈਆਂ। ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਘਾਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੀ, ਦੇਵ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ; ਫੇਰ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮੀਂਹ ਪਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਪਰ ਆ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਡੀ ਹੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈਆਂ, ਪਾਣੀ, ਆਪਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਤੀਬਰ ਨਾਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਨਾਰਾਯਣ ਬਣ ਕੇ, ਪਾਣੀਆਂ 'ਤੇ ਸੁੱਕ-ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੰਤਰ-ਸ਼ਲੋਕ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ; "ਪਾਣੀ ਨੂੰ 'ਨਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ-ਸਥਲੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾਰਾਯਣ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਵੇਰੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰੀ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਉਤਪਤੀ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਸੀ। ਫੇਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਗਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਉਠਿਆ, ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਇਆ, ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਯੋਗ-ਨਿਦਰਾ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ; ਆਸਚਰਜ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਧਿਆਨ-ਮਗਨਤਾ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਉਹ ਭਾਗ-ਯੋਗ, ਸੁੰਦਰ, ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ; ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰ, ਦੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ। ਦੇਵ-ਦੇਵ ਭਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਪਾਰ ਹੈ, ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਫੇਰ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜਲ-ਖੇਡ ਲਈ ਯੋਗ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਰਾ੍ਹ ਰੂਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਰੂਪ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਮਹਾ-ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਗਰਜਾਂ ਨਾਲ, ਗੂੜ੍ਹੇ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ, ਜਲਦ-ਚਮਕ ਵਾਲੀ ਡਰਾਵਨੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ, ਗੋਲ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੋਢੀਆਂ, ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਉਭਰੀ ਕਮਰ, ਛੋਟੀਆਂ, ਗੋਲ, ਮੋਟੀਆਂ ਤੰਗਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼, ਗੋਲ ਨੱਕ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਮਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਗੋਲ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ, ਸਰੀਰ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਲੰਮਾ, ਅਤੇ ਕੰਨ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ ਅਤੇ ਉਖਾੜ-ਪੁਖਾੜ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਕੰਪ ਰਹੇ, ਸਰੀਰ ਰੋਂਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ। ਉਹ ਮਣੀਆਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਵੱਡੀਆਂ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਮਹਾ-ਵਰਾ੍ਹ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਰਤਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਰਾ੍ਹ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਬਹੁਤ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਫੇਰ, ਧਰਤੀ-ਧਾਰੀ ਨੇ, ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਠਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸੂਂਡ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ, ਨਾਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਵਛਾਏ। ਮਹਾ-ਵਰਾ੍ਹ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਾਲੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜੁਗਨੂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਫੇਰ, ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਲਿਆ ਕੇ, ਮਹਾ-ਵਰਾ੍ਹ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਉਸ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ—ਭੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ—ਮੁੜ ਬਣਾਏ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ, ਮਹਾ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਤੇ ਉੱਪਰ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਸ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਮਗਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਮਾਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।